HORUM HÖYÜK

Nizip ilçesinde yer alan ve kurtarma kazıları sonucu Geç Kalkolitik’ten Geç Tunç Çağı’na, sonra da Orta Çağ’da iskân gördüğü ve zaman zaman mezarlık olarak kullanıldığı saptanmış arkeolojik sit alanı.

Horum Höyük, Gaziantep ilinin Nizip ilçesinin 15 km kuzeyindeki Toydemir Mahallesi’nde, Fırat Nehri’nin batı kıyısında yer alan bir höyüktür. G. Algaze tarafından yürütülen yüzey araştırmalarında keşfedilmiştir. Kazı çalışmaları 1996-1999 yılları arasında C. Marro, A. Tibet ve R. Ergeç tarafından gerçekleştirilmiştir. Höyük günümüzde Birecik Barajı sularının altındadır. Höyükte Geç Kalkolitik, Erken Tunç Çağı, Orta Tunç Çağı, Geç Tunç Çağı ve Orta Çağ’a tarihlenen tabakalar saptanmıştır.

Orta Çağ tabakasında açığa çıkarılan mimari kalıntılar, erozyon yüzünden tahrip olmuş ve höyüğün dik eğimi nedeniyle kötü korunmuş olsa da köy tipi bir yerleşim yerine kentsel planlamaya yönelik düzenli bir plana işaret etmektedir. Bununla birlikte önemli dinî yapıların da var olduğu düşünülmektedir. Ele geçen Bizans Sgraffiato tarzı sırlı seramik parçalarıyla bu tabaka MS 12-13. yüzyıllara tarihlenmiştir. Seramik bulguları ise Doğu Akdeniz ile benzer bir kültüre işaret etmektedir. Bu tarihleme ve ele geçen haç gibi buluntular ışığında yerleşimin Urfa-Edessa Kontluğu’nun bir parçası olan bir Hristiyan yerleşimi olduğu anlaşılmaktadır. Orta Çağ’a ait iki yapı katı saptanmış olsa da en geç evrede ele geçen Osmanlı pipolarından dolayı bu evrenin Osmanlı Dönemi’ne de tarihlenebileceği düşünülmektedir. Bu tabakada, alttaki III-II. binyıl tabakalarını tahrip eden çok sayıda silo da açığa çıkarılmıştır.

Roma Dönemi’ne tarihlendirilen tabakada bulunan büyük duvar kalıntıları, bir kale yerleşimine işaret etmektedir. Ayrıca yerleşimin, 8 km güneydeki Zeugma antik kentiyle bağlantılı bir askerî yerleşim olduğu düşünülmektedir. Kentin Fırat Nehri kenarında yer alan yapılarının ise büyük olasılıkla rıhtım ve nehir akıntısını durdurmak için tasarlanmış dalgakıranlar da dâhil olmak üzere bir liman tesisinin kalıntıları olduğu düşünülmektedir.

Bir alt tabaka ise MÖ III-II. binyıllara tarihlenmektedir. Höyüğün B alanında, Orta Çağ tabakasının altında OTÇ-GTÇ’ye tarihlenen bir nekropol bulunmuştur. Buradaki mezarlarda çok sayıda kemiğin birlikte ele geçmesi, bu mezarların uzun süre kullanıldığını göstermiştir. Mezarlarda yetişkinlerin ve çocukların sanduka mezarlara gömüldüğü, bebeklerin ise bazalt değirmen taşı parçasıyla örtülmüş çömleklere gömüldüğü saptanmıştır. Mezarlardan küçük çömlekler, figürin başı ve bronz hançer gibi buluntular ele geçmiştir. II. binyıla ait mimari kalıntılar saptanmış olsa da bunlar Orta Çağ yerleşimi tarafından tahribata uğradığı için yapıların tam planı ve işlevi anlaşılamamıştır. Buna rağmen ETÇ IV’ye tarihlenen çift ocaklı bir mutfak yapısı açığa çıkarılabilmiş ve MÖ yaklaşık 2200-2000 yıllarına tarihlendirilmiştir. Tabakadan ele geçen seramik buluntuları Orta Fırat-Kuzey Suriye repertuvarını yansıtır. Kazılar sonucunda bu alanda çok evreli bir ETÇ yerleşimi saptanmıştır. Ancak her evrenin, alttaki yapı katındaki mimari kalıntıları kullanarak üst yapı katına oturtulması stratigrafik ayrım yapılmasını zorlaştırmıştır. Buna rağmen ETÇ I’de de yerleşim olduğu ele geçen buluntularla kanıtlanmıştır.

F ve J alanlarındaki kazılar sonucunda, buradaki diğer Tunç Çağı kalıntılarına oranla daha iyi korunmuş bir ETÇ IV yerleşimi bulunmuştur. Burada açığa çıkarılan yapı Kurban III tipindedir. Yapı yangınla son bulmuş; bu durum, yerinde çok sayıda ahşap kalas ve kirişin kömürleşmiş kalıntılarının bulunmasına olanak sağlamıştır. Materyal kültürünü, perdah bezemeli seramikler gibi bölgesel mallar temsil etmektedir. Bu mallar OTÇ’de de görülmeye devam etmektedir. Bununla birlikte bantlı ağız kenarlı kaseler ve saklı astarlı kaplar da ETÇ I repertuvarını oluşturmaktadır. Mutfak yapısının altında ise yine ETÇ IV’ye tarihlenen sanduka ve çömlek mezar açığa çıkarılmıştır. Alanın kuzey kısmında ETÇ II-III’e tarihlenebilecek bir çukur da bulunmuştur. Daha alt seviyelerde ETÇ I’e tarihlenebilecek yapı kalıntıları saptansa da bu kalıntılar tahribat nedeniyle çok kötü korunabilmiştir.

D alanında iki çukur bulunmuştur. Bu çukurlardan birinin diğerinin altından gelmesi, ayrıca Halaf çömlekleri ile Geç Ubeyd/Erken Uruk çömleklerinin eş zamanlı varlığı, alanın MÖ 5. binyıl sonu ile 4. binyıl başı arasına tarihlenen Orta-Geç Kalkolitik seramik parçaları verdiğini göstermektedir. Bu seramikler Amik D-F ile benzerlik göstermektedir. Dolguda MÖ 6. binyıl sonuna tarihlenen Halaf sonu seramikleri de bulunmuştur. Bunlarla birlikte kasaplık faaliyetine işaret eden çok sayıda hayvan kemiği ve taş alet ile iki damga mühür ele geçmiştir. Alandaki kazılar sonucunda burada kalın bir alüvyal tabaka tespit edilmiştir.

E ve G alanlarından da bu dönemlere ait kalıntılar ele geçse de bu alanların Fırat Nehri kıyısı tarafından tahrip edildiği görülmüştür. G alanında Halaf ile birlikte Amuq D-E tipi seramikler ve daha çok MÖ 4. binyılın ilk yarısına tarihlenen seramik bulguları vardır. I alanında ise yalnızca Amuq F tipi çömlek parçalarından oluşan bir temel ve birkaç taş bulunduğundan veriler zayıftır. Genel olarak MÖ 5-4. binyıla tarihlenen seramik buluntuları; Halaf, Kuzey Ubeyd ve Geç Kalkolitik Dönem’in ilk yarısı, yani Geç Kalkolitik 1-2 ile benzer bir kültürü yansıtmaktadır.