BNH / BMH (Bānihu / Bamah)

MÖ 880 ile 870 yılları arasında hüküm sürdüğü varsayılan, Sam’al Krallığı’nın erken dönem yöneticilerinden biri olan tarihi şahsiyet

MÖ 880 – 870 yılları arasında hüküm sürdüğü varsayılan BNH / BMH’nin saltanat yılları kesin olarak saptanamamıştır. Bu kısa tarih aralığı, ardılı olan Ḥayyā’nın (Hayanu), Asur Kralı III. Salmanasar’ın MÖ 858’deki batı seferi sırasında vergi ödediğinin Asur kaynaklarında (Kurkh Monoliti) kesin olarak belgelenmesinden yola çıkılarak, geriye dönük bir hesaplama yöntemiyle tahmin edilmektedir. Yöneticinin kendi sağlığında bizzat yaptırdığı belgelenmiş herhangi bir anıt, yazıt veya eser günümüze ulaşmamıştır. Bazı araştırmacılar BNH ve ardılı Ḥayyā’nın Sam’al Krallığı’nı fiziksel olarak yapılaştıran ve imar eden krallar olabileceğini iddia etse de kaynaklar, bu iddiayı doğrulayacak ve doğrudan onların dönemine tarihlenebilecek kesin arkeolojik kanıtların bulunmadığını vurgulamaktadır.

Hükümdar ve dönemi hakkındaki kısıtlı bilgilerin tamamı, kendisinden yıllar sonra tahta geçen Kral Kilamuwa’nın (yaklaşık MÖ 840–810) diktirdiği anıtsal yazıt gibi kendinden sonraki kuşakların bıraktığı kayıtlara dayanmaktadır. Yöneticinin adının Kulamuwa (Kilamuwa) yazıtında "BN" mi yoksa "MH" (BNH / BMH) olarak mı okunacağı hususu, yazıtın 3. ve 16. satırlarındaki yazım formlarından kaynaklanan bir paleografik sorundur. Fenike alfabesinde taşa kazınan Mem (m) ile Nun (n) harflerinin epigrafik formlarının birbirine çok benzemesi nedeniyle, 3. satırda kelime BMH olarak görünürken, 16. satırda BNH şeklinde okunmaya daha müsaittir. Bu ismin etnik ve dilsel kökeni üzerine modern araştırmacılar arasında belirgin fikir ayrılıkları bulunmaktadır. Fikir ayrılığın temel nedeni ismin Anadolu ve Luvi kökenli mi olduğu? yoksa Sami kökenlerinlimi olduğu üzerinedir.

BNH/BMH’nin dönemi hakkındaki sessizlik, bizzat Kilamuwa Steli’nde de vurgulanır. Hanedan silsilesini "Gabbar – BMH – Hajja – Sa’il – Kilamuwa" olarak sıralayan yazıtın 3. satırında, ata kralların eylemsizliği "w-bmh bl pʿl" (ve Bamah hiçbir şey başaramadı / yapmadı) ifadesiyle aktarılır. Bu ifadenin yöneticinin zayıf bir figür olmasından mı kaynaklandığı, yoksa Kilamuwa’nın kendi meşruiyetini ve başarılarını vurgulamak adına atalarını bilinçli olarak silikleştirmesinden mi ileri geldiği tartışmaya açıktır.

Tüm bu siyasi ve mimari belirsizliklere rağmen, BMH/BNH’nin devletin dini hafızasındaki yeri oldukça belirgindir. Kilamuwa Steli (KAI 24) yazıtının 15. ve 16. satırlarındaki lanetleme formüllerinde hanedanlığın tanrıları zikredilir; kurucu ata Gabbar’ın tanrısı Ba’al Semed ile birlikte ikinci kral olan ata BMH’nin kişisel koruyucu tanrısı olarak Ba’al Hammon (Ba’al Hmn) anılır. İlerleyen yüzyıllarda Kartaca başta olmak üzere tüm Pön dünyasının baş tanrısı haline gelecek olan Ba’al Hammon’un, bu erken dönemde yerel bir hanedan/ata tanrısı olarak karşımıza çıkması Yakındoğu dinler tarihi açısından dikkate değer bir veridir.

Ölen ataların kişisel tanrılarının kraliyet yazıtlarındaki lanet formüllerinde bu şekilde yardıma çağrılması, bölgedeki ölü kültü ve ölümden sonra tanrılaştırma anlayışının güçlü bir göstergesidir. Bu dini inanç seviyesinde, tanrılara tapınmak ile ölmüş atalara tapınmak arasındaki ayrım neredeyse tamamen ortadan kalkar ve birbiriyle bütünleşir. Gabbar ve BMH, kişisel tanrılarıyla birlikte anılarak krallığın ve devletin koruyucu güçleri konumuna yükseltilmiştir. Dolayısıyla BMH / BNH, somut siyasi başarılarından ziyade, kendisinden sonra gelen kralların hanedan meşruiyetlerini dayandırdıkları kraliyet atalar kültünün temel figürlerinden biri olarak resmi hafızada yaşatılmıştır.