GAZİANTEP NEOLİTİK ÇAĞI

Gaziantep Neolitik Çağı, MÖ yaklaşık 10.500–5.000 yılları arasında, insanların yerleşik köyler kurarak üretime dayalı yaşama geçtiği, hayvan ve bitkilerin evcilleştirildiği, çanak çömlek üretiminin geliştiği ve Çanak Çömleksiz ile Çanak Çömlekli dönemler halinde izlenebilen, Levant ile Kuzey Mezopotamya arasındaki konumuyla kültürel etkileşimlerin yoğunlaştığı bir tarih öncesi süreci tanımlar.

Neolitik Çağ, MÖ yaklaşık 10.500–5.000 yılları arasına tarihlenen ve insan topluluklarının avcı-toplayıcı yaşam biçiminden yerleşik hayata geçerek ilk köyleri kurduğu önemli bir tarihsel dönemi ifade eder. Bu süreçte Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Neolitikleşmenin en erken ve özgün örneklerinin görüldüğü önemli merkezlerden biri olmuştur. Toros Dağları’nın güney yamaçlarından Fırat ve Dicle nehirlerinin suladığı verimli ovalara uzanan bu coğrafya, insanlık tarihinin en belirgin sosyal ve ekonomik dönüşümlerine sahne olmuştur. Bu bağlamda Gaziantep, Levant ile Kuzey Mezopotamya arasında yer alan konumuyla Neolitikleşme sürecinin anlaşılmasında kilit bir bölge olarak öne çıkmaktadır.

Fırat Nehri, Neolitik topluluklar için yalnızca bir su kaynağı değil, aynı zamanda bilgi, hammadde ve çeşitli nesnelerin taşındığı bir iletişim ve etkileşim hattı işlevi görmüştür. Nehrin oluşturduğu vadi sistemleri ve taraçalar, iklimsel dalgalanmalara karşı korunaklı yaşam alanları sağlayarak erken yerleşik toplulukları desteklemiştir. Gaziantep üzerinden Kuzey Levant’a uzanan bu doğal güzergâh, Mezopotamya ile Anadolu arasında kültürel etkileşimi artırmış ve bölgenin yeniliklerin üretildiği ve yayıldığı bir merkez haline gelmesine katkıda bulunmuştur.

Neolitik dönemde yerleşik yaşama geçiş, besin üretiminde köklü değişimlere yol açmıştır. Hayvanların ve bitkilerin evcilleştirilmesiyle birlikte insanlar, doğadan doğrudan yararlanma yerine üretime dayalı bir ekonomik sistem geliştirmiştir. Bu dönüşüm, geçici barınakların yerini kalıcı konutlara bırakmasına ve köy topluluklarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Arkeolojik açıdan Neolitik Çağ, çanak çömlek teknolojisinin varlığına göre iki ana evreye ayrılmaktadır. Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem, mimari gelişmelerin, inanç sistemlerinin ve yontmataş teknolojisinin belirginleştiği erken evreyi temsil ederken; Çanak Çömlekli Neolitik Dönem, seramik üretiminin başlamasıyla birlikte gıda depolama, pişirme ve taşıma olanaklarının arttığı ve toplumsal dönüşümün yeni maddi kültür unsurları üzerinden izlenebildiği sonraki evreyi ifade eder.

Gaziantep’te Neolitik Çağ buluntuları genellikle çok katmanlı höyüklerin en alt seviyelerinde tespit edilmektedir. Ancak bu veriler çoğunlukla yüzey araştırmaları, sınırlı alanlarda gerçekleştirilen kazılar ya da höyük eteklerinde yapılan sondaj çalışmaları sayesinde elde edilmiştir. Bunun yanında, bazı mağaralarda da sınırlı sayıda Neolitik yerleşim izine rastlanmıştır. Bölgedeki buluntular, özellikle Byblos tipi ok uçlarının varlığına dayanılarak Çanak Çömleksiz Neolitik B (PPNB) evresi ile ilişkilendirilmekte ve bu doğrultuda göreli olarak tarihlendirilmektedir. Ayrıca Çanak Çömlekli Neolitik Dönem’e ait seramiklerin tanımlanması, kronolojik değerlendirmeyi daha belirgin hale getirmektedir.

Gaziantep’te Neolitik Çağ’a ilişkin ilk bilimsel veriler, 20. yüzyılın başlarında John Garstang tarafından Coba Höyük’te yürütülen kazılarda elde edilmiştir. Bu çalışmalarda alt tabakalardan ele geçen boya bezemeli kaplar ve yontmataş aletler, bölgedeki erken yerleşimlerin varlığına işaret ederek Gaziantep’in Neolitik potansiyeline dair ilk somut verileri sunmuştur. 1910’lu yıllarda Leonard Woolley’nin Karkamış’ta gerçekleştirdiği kazılar sırasında tespit edilen çanak çömlek parçaları ve Abu Hureyra buluntularıyla benzerlik gösteren ok uçları ise, bölgenin yakın çevresindeki çağdaş yerleşimlerle ile kültürel ilişkilerine işaret eden önemli göstergeler niteliğindedir.

1950’li yıllarda John Waechter’in İslahiye çevresinde yürüttüğü yüzey araştırmaları ve Coba Höyük kazıları, bölgenin erken yerleşim potansiyelini daha sistematik biçimde ortaya koymuştur. Aynı dönemde Du Plat Taylor’un Böğürtlen Höyük’te gerçekleştirdiği yüzey araştırmalarında belirlenen Neolitik seramik buluntular, bu potansiyelin yalnızca sınırlı alanlarla sınırlı olmadığını göstermiştir. 1960’lı yıllarda Jean Perrot tarafından Turlu (Şehzade) Höyük’te yürütülen kazılarda alt seviyelerde ele geçen çanak çömlek buluntular ise, bölgedeki Neolitik yerleşimlerin stratigrafik olarak da izlenebildiğini ortaya koyarak kronolojik değerlendirmelere katkı sağlamıştır.

1970’li ve 1980’li yıllarda Enver Yaşar Bostancı’nın Dülük ve çevresinde gerçekleştirdiği çalışmalar kapsamında Şarklı Mağarası’nda Neolitik dolguların tespit edilmesi, yerleşim modelinin yalnızca höyüklerle sınırlı olmadığını, mağara kullanımının da önemli bir yer tuttuğunu göstermiştir. 1980’li yılların sonuna doğru Catherine Breniquet’in Tilbaşar Höyük’te gerçekleştirdiği yüzey araştırmaları sonucunda ele geçen seramiklerin Neolitik’e tarihlenmesi ise, bölgedeki yerleşim ağının yaygınlığına işaret eden bulgular arasında yer almıştır.

Gaziantep’in Neolitik potansiyeli, özellikle 1990’lı yıllarda Andrew Garrard tarafından Sakçagözü’nde gerçekleştirilen araştırmalarla daha belirgin hale gelmiştir. Bu çalışmalar, Sakçagözü’nün Levanten Rift Vadisi’nin bir uzantısı niteliğinde olduğunu ortaya koymuş ve bölgede Çanak Çömleksiz Neolitik B (PPNB) evresine tarihlenen açık hava ve mağara yerleşimlerinin varlığını göstermiştir. Naviform çekirdekler ve Byblos tipi ok uçları, bu yerleşimlerin önemli arkeolojik göstergeleri arasında yer almaktadır. 

2010’lu yıllardan itibaren Gaziantep ili sınırları içerisinde gerçekleştirilen yüzey araştırmaları, bölgenin Neolitik yerleşim ağına dair daha kapsamlı ve bütüncül bir tablo sunmaya başlamıştır. Atilla Engin, Makbule Ekinci, Timur Demir, Birgil Öğüt ve İsmail Baykara gibi araştırmacıların önderliğinde yürütülen çalışmalar sonucunda Bedirkent, Aktoprak, Tatar, Ortaklı, Karapınar, Karaburçlu, Çolaklar, Bekir Yıldırım Çiftliği, İncirli, Taşlıgeçit, Kırkgöz (Körkün), Kayalıpınar, Çatalsu, Sazgın, Yeşildere (Hacar), Yenice ve Abbas Höyük gibi çok sayıda yerleşimde Neolitik seramikler belgelenmiştir. Bu buluntular, Gaziantep’te Çanak Çömlekli Neolitik yerleşimlerin düşünüldüğünden daha yaygın bir dağılıma sahip olduğunu göstermektedir. Buna ek olarak Erikli, Kavaklı I, Hamamlar Höyüğü, Yesemek Taş Ocağı, Gerçin Höyük ve Kırkgöz Pınarı gibi alanlarda ele geçen buluntular, bölgede Çanak Çömleksiz Neolitik evreye işaret eden yerleşimlerin de varlığını ortaya koymaktadır. Bu veriler birlikte değerlendirildiğinde, Gaziantep’in Neolitik Çağ’da yalnızca belirli merkezlerle sınırlı kalmayan, farklı yerleşim tiplerini içeren, geniş alanlara yayılan ve çok katmanlı bir iskâna sahip olduğu anlaşılmaktadır.

Gaziantep, mevcut veriler ışığında henüz tam anlamıyla ortaya konulamamış Neolitik yerleşim ağıyla, Güneydoğu Anadolu’nun en önemli araştırma alanlarından biri olmayı sürdürmektedir. Bölgede Neolitik Çağ araştırmalarını odak alarak gerçekleştirilecek sistematik kazılar ve kapsamlı yüzey araştırmaları, kentin Neolitik’teki yerleşim düzeni ve kültürel gelişimi hakkında daha ayrıntılı ve bütüncül bilgiler sunacaktır.

Gaziantep, mevcut veriler ışığında henüz bütünüyle çözümlenememiş Neolitik yerleşim ağıyla, Güneydoğu Anadolu’nun en kritik araştırma alanlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Bölgede gerçekleştirilecek sistematik kazılar ve kapsamlı yüzey araştırmaları, yalnızca Neolitik yerleşim örüntülerini değil, aynı zamanda Levant ile Kuzey Mezopotamya arasındaki kültürel ve teknolojik etkileşimleri de yeniden değerlendirme imkânı sunacaktır. Bu bağlamda Gaziantep, Neolitikleşme sürecinin anlaşılmasında kilit bir coğrafi ve kültürel bölge niteliği taşımaktadır.