HİSAR ANIT MEZARI

Araban ilçesinde yer alan ve MS 3. yüzyıla tarihlenen, Roma Dönemi ölü kültünü yansıtan görkemli bir anıt mezar yapısı.

Hisar Mezar Anıtı, Gaziantep ili, Araban ilçesi sınırları içerisinde yer alan Hisar Mahallesi’nde yer alır. Anıt mezar, Elif ve Hasanoğlu anıt mezarlarında olduğu gibi antik dönem Doliche ile Samasota’yı birbirine bağlayan yol güzergahı ile Zeugma-Arulis-Samasota yol güzergahlarının kesiştiği kavşak noktasında yer almaktadır. Bölgedeki Roma Dönemi mezar mimarisinin en seçkin örneklerinden biridir. Yapı, çevresinde belirgin bir arkeolojik yerleşim izi barındırmamasıyla izole bir anıt karakteri sergiler. Literatürde genellikle komşusu olan Elif Mezar Anıtı ile birlikte değerlendirilen yapı, günümüze dek büyük ölçüde sağlam ulaşmış nadir eserlerdendir.

Hisar Mezar Anıtı, düzgün dikdörtgen kesitli (rektagonal) taşlar kullanılarak inşa edilmiştir. Kare planlı bir şema üzerine oturan yapının temel ölçüleri 4,15 x 4,15 m olup, toplam yüksekliği 9,36 m olarak kaydedilmiştir. Yapı, Roma anıt mezar mimarisinin karakteristik bir hiyerarşisi olan Platform, Podyum, Balkadenli Kat ve Piramidal Çatı olmak üzere dört ana bölümden oluşmaktadır.

Yapının en alt kısmını oluşturan platform, tek sıra bloklardan meydana getirilmiştir. Günümüzde büyük bir bölümü toprak altında kalan bu katmanın sadece 0,40 m kısmı yüzeyde görülebilmektedir. 

Podyum katı, yapının hem taşıyıcı hem de fonksiyonel çekirdeğini oluşturur. 4,15 x 4,15 m ölçülerindeki bu bölüm, pseudo-izodomik örgü sistemiyle inşa edilmiştir. Podyum, zengin bir profillendirmeye sahip olan kaide kuşağı ile başlar. Bu kuşakta; plinthe, torus, trokhilos ve iç bükey derin profiller kullanılarak görsel bir hareketlilik sağlanmıştır. Podyumun üst sınırı, yine zengin profilli bir podyum tacı ile sonlanarak baldakenli kata geçişi hazırlar.

Mezar odasına giriş güney cepheden sağlanır. Kapı çerçevesinde üç fascialı bir profil ve dışa taşkın bir taç görülmektedir. Odanın doğu ve batı duvarlarında iki adet niş bulunur. Bu nişler, köşelere yerleştirilen dikdörtgen kolonlar ve üzerlerindeki lentolarla taşınmaktadır. Bu düzenleme, üst katın ağırlığını platforma dengeli dağıtmak amacıyla tasarlanmış strüktürel bir zorunluluktur. Ayrıca lentolar üzerinde, olasılıkla sarmaşık dalı motifi içeren bitkisel bezemelerin izlerine rastlanmıştır.

Baldakenli kat, 4,00 x 4,00 m ölçülerindedir. Bu katın en belirgin özelliği, Elif Mezar Anıtı’ndan farklı olarak cephelerde kemer kullanılmamış olmasıdır. Yapının ağırlığını taşıyan dört köşe ayağı "L" kesitlidir. Her paye üzerinde Attik-Ion tipinde plaster kaideler ve Korinth tipi plaster başlıklar yer alır. Başlıklarda çift sıra akantus yaprakları kullanılmıştır. Bu yaprakların işlenişinde derin kanallar ve "V" biçimli yivler hakimdir. Yaprak uçlarının birbirine dokunarak geometrik boşluklar oluşturması, işçiliğin plastik değerini artırmaktadır. 

Yapının entablaturu; arşitrav, friz, geison ve simanın monoblok olarak çalışılmasıyla dikkat çeker. Friz ise "S" kıvrımlı bir profile sahiptir. Geison dışa doğru çıkıntı yaparak yapıyı yağmur suyundan koruma ve estetik bitiş sağlama işlevi görür.

Anıtın en üst bölümü, dıştan içbükey piramidal, içten ise basamaklı piramidal bir forma sahiptir.

Çatı, blokların her sırada belirli bir ölçüde içeri çekilerek bindirme tekniğiyle kapatılmıştır. Bu sistem hem tavanın tonoz etkisini güçlendirmiş hem de statik yükü dış duvarlara aktarmıştır. Çatının en üst noktasında, kesik piramidal bir blok üzerinde yükselen kare formlu bir korinth başlığı yer alır. Bu başlık, mezarın bütününe anıtsal bir dikey sonlanış kazandırır.

Hisar Mezar Anıtı’nın tarihlendirilmesinde, üzerinde herhangi bir yazıt bulunmaması nedeniyle üslup kritiği yöntemiyle, özellikle plaster başlıklarındaki akantus yapraklarının parmak sayıları, matkap kullanımı ve derin yiv teknikleri; Elif Anıt Mezarı ile büyük benzerlikler göstermektedir. Yapılan sanatsal ve mimari incelemeler sonucunda, Hisar Mezar Anıtı’nın Severuslar Dönemi sonuna, MS 3. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlemek mümkündür. Bu yapı, Roma İmparatorluk Dönemi’nin Kommagene Bölgesi üzerindeki mimari etkisini, özellikle mezar kültü ve taş işçiliği üzerinden belgeleyen kritik bir taşınmaz kültür varlığıdır.