ZERDEGÜM KANYONU

Gaziantep’in Nizip ilçesinde, Tosunlu ile Erenköy arasında uzanan; jeolojik oluşumları, kaya oyma mekânları, Roma dönemi kalıntıları ve geleneksel kırsal mimarisiyle tanınan vadi ve kanyon sistemi.

Zerdegüm Kanyonu, Gaziantep’in Nizip ilçesinin kuzeyinde, Fırat Havzası’na doğru uzanan vadilerden biridir. Tosunlu, Dernek, Korucak, Küçük Alahacı ve Güder yerleşimlerinin çevresinden geçerek Erenköy yakınlarına kadar devam eder. Adını, vadinin orta kesiminde bulunan ve bugün Korucak olarak bilinen eski Zerdegüm köyünden alır. Yöre halkının Zerdegöm olarak da adlandırdığı yerleşimin adı, resmî kayıtlarda Zerdeğum ve Zerdekome biçimlerinde geçmektedir. Kanyon boyunca farklı dönemlere ait yerleşim izlerine rastlanmakla birlikte tarihî kalıntıların önemli bir bölümü eski Zerdegüm köyü çevresinde yoğunlaşmıştır.

Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin Orta Fırat Bölümü’nde bulunan kanyon, Gaziantep Platosu’nun doğuya doğru alçalan kesiminde yer alır. Nizip çevresinin genel arazi yapısını meydana getiren plato yüzeyleri, akarsuların zaman içerisinde açtığı vadilerle parçalanmıştır. Zerdegüm Kanyonu da bu vadilerden biridir. Tosunlu Mahallesi’nin Simolar adıyla bilinen kesimi yakınlarında başlayan vadi, doğu ve güneydoğu yönünde ilerledikçe derinleşir. Dernek ve Korucak çevresinde yüksek kayalıklarla çevrili dar bir geçide dönüşürken Güder Mahallesi’nin Derik adıyla anılan bölgesinde yeniden genişler. Erenköy yakınlarında son bulan vadi sisteminin uzunluğu yaklaşık 25 km’dir. Tosunlu ile Güder yakınlarındaki Derik Köprüsü arasında izlenen yürüyüş güzergâhı ise yaklaşık 16 km uzunluğundadır.

Zerdegüm Kanyonu’nun oluşumunda, bölgenin jeolojik yapısı kadar akarsuların uzun süreli aşındırma faaliyetleri de etkili olmuştur. Kanyonun kayalık yüzeylerinde tortul tabakalar ve yer yer dalgalı görünümler dikkat çeker.

Nizip çevresinde Akdeniz iklimiyle karasal iklim arasında geçiş özellikleri görülür. Yazların sıcak ve kurak, kışların ise soğuk ve yağışlı geçmesi, bölgenin su kaynaklarını ve doğal bitki örtüsünü etkiler. Yağışların büyük bölümü kış ve ilkbahar aylarında düştüğünden vadi tabanındaki su miktarı yıl boyunca aynı düzeyde kalmaz. Zerdegüm Kanyonu’nun ortasından geçen dere, çevresindeki yamaçlardan gelen yüzey sularını toplayarak aşağı kesimlere taşır. Yaz aylarında suyun azaldığı, bazı bölümlerde ise akışın dönemsel olarak kesildiği görülür.

Kanyon çevresindeki bitki örtüsü, Nizip yöresinin yarı kurak iklim koşullarını yansıtır. Yüksek plato yüzeylerinde bozkır bitkileri ve seyrek çalı toplulukları yaygınken vadi tabanında nemin daha fazla olması nedeniyle bitki örtüsü yoğunlaşır. Nizip çevresinde geleneksel tarımsal üretimin önemli bir bölümünü zeytin, Antep fıstığı ve bağcılık oluşturur.

Zerdegüm Kanyonu’nun tarihî önemi, vadinin eski çağlardan itibaren yerleşim amacıyla kullanılmış olmasından kaynaklanır. Bölgedeki doğal mağaralar, kaya oyma mekânlar ve bunlarla bağlantılı mimari kalıntılar, farklı dönemlerde vadinin yamaçlarına yerleşildiğini göstermektedir. Kayalıkların kış aylarında soğuk rüzgârlara karşı korunak sağlaması, yerleşim için tercih edilmelerinde etkili olmuş olmalıdır. Ayrıca kireçtaşının işlenmeye elverişli yapısı, doğal kaya boşluklarının genişletilerek barınma ve depolama amacıyla kullanılmasına imkân vermiştir. Vadi içerisindeki su kaynakları da yerleşimlerin devamlılığını kolaylaştırmıştır. Kaya mezarları, sığınaklar ve daha sonraki dönemlerde yapılmış taş konutlar, bölgede farklı tarihsel evrelerin izlerini bir arada taşımaktadır.

Kanyonun tarihî yerleşim dokusu bakımından en dikkat çekici bölümü eski Zerdegüm köyüdür. Bugün Korucak adıyla bilinen yerleşimin tarihî çekirdeğini oluşturan köy, Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Gaziantep Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünün envanter kayıtlarına göre günümüzdeki Korucak yerleşiminden yaklaşık 300 m uzaklıkta, derin vadinin içerisinde kurulmuştur. Zerdegüm ve Zerdekome adlarıyla da kaydedilen eski yerleşim, 1980’li yıllarda doğal afet tehlikesi nedeniyle daha güvenli bir alana taşınmıştır. Köyün geleneksel evlerinde bölgeden çıkarılan kireçtaşı kullanılmıştır. Kesme ve kırma taşların çamur harcıyla birleştirilmesiyle yapılan konutlar çoğunlukla bir veya iki katlıdır. Dikdörtgen planlı olan evlerde yer yer kemerli bölümler görülür. Düz damlı bu yapıların önemli bir bölümü, köyün terk edilmesinin ardından bakımsız kalmış ve zamanla yıkılmaya başlamıştır. Özellikle damlarda kullanılan ahşap malzemenin sökülmesi, yapıların daha hızlı tahrip olmasına yol açmıştır. Günümüzde eski Zerdegüm yerleşimi, büyük ölçüde harap durumdaki taş konutları ve bu yapıların çevresindeki kaya oyma mekânlarıyla varlığını sürdürmektedir.

Zerdegüm’ün geleneksel yerleşim dokusunda farklı dönemlere ait yapıların iç içe geçmiş olması dikkat çeker. Bazı evler, Roma dönemine ait özellikler taşıyan kaya mezarlarının veya kaya sığınaklarının üzerine inşa edilmiştir. Antik çağlarda mezar ya da barınak olarak kullanılan kaya oyuklarının bir bölümü, sonraki dönemlerde depo, odunluk ve ahıra dönüştürülmüştür. Böylece daha eski dönemlerden kalan mekânlar, köy hayatının ihtiyaçlarına göre yeniden kullanılmıştır. Kireçtaşının kolay işlenebilmesi, mevcut oyukların genişletilmesini ve bunlara yeni bölümler eklenmesini sağlamıştır.

Kanyon çevresinde Geç Roma dönemine tarihlendirilen yerleşim kalıntıları, kaya mezarları, sığınaklar ve dinî yapılar bulunmaktadır. Bunlar arasında Korucak Mahallesi sınırlarında yer alan Sultan Sekisi mevkisi öne çıkar. Kültür varlıkları envanterine göre Korucak yerleşimine yaklaşık 2-3 km mesafede, 100-125 m derinliğindeki vadinin dere yatağının kuzeyinde bir kilise kalıntısı bulunmaktadır. Geç Roma dönemine ait olduğu belirtilen bu yerleşim alanında mozaikli mimari kalıntılar da tespit edilmiştir. Gaziantep Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 18 Aralık 2014 tarihli ve 1013 sayılı kararıyla Korucak Mahallesi 109 ada, 13 parselde bulunan mozaikli alan I. derece arkeolojik sit olarak tescil edilmiştir. Aynı kararda, ortaya çıkarılan mozaiklerin bilimsel yöntemlerle kaldırılarak müzeye taşınması uygun görülmüştür. Sultan Sekisi’ndeki kalıntılar, Zerdegüm çevresinin Geç Antik Çağ yerleşim tarihi ve dinî mimarisi açısından taşıdığı önemi ortaya koymaktadır.

Eski Zerdegüm yerleşiminin güneybatısındaki küçük vadide, İsmail’in Mağarası adıyla bilinen bir kaya oyma mekân bulunmaktadır. Gaziantep’in resmî turizm tanıtım kaynaklarında, bu yapının geçmiş dönemlerde tapınak ve kilise olarak kullanıldığı belirtilmektedir. Mağaranın batı kesiminde kaya mezarları yer alır. Birbirine yakın konumda bulunan bu kalıntılar, kayalık alanların farklı dönemlerde mezarlık, ibadet ve barınma amacıyla kullanıldığına işaret etmektedir.

Korucak (Zerdegüm) Antik Yerleşim Yeri, Gaziantep Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 28 Haziran 2018 tarihli ve 2819 sayılı kararıyla kentsel arkeolojik sit alanı olarak tescil edilmiştir. Kararda, bölgede bulunan kaya mezarları, sığınaklar, antik mimari kalıntılar ve terk edilmiş geleneksel konutların birlikte korunması öngörülmüştür. Derin vadinin kayalık yamaçları altında kurulan eski köy, kaya düşmesi tehlikesi nedeniyle zaman içerisinde terk edilerek yeni yerleşim alanına taşınmıştır. Gaziantep’in resmî afet kayıtlarında Korucak ve Güder, Nizip ilçesinde kaya düşmesi olaylarının görüldüğü yerleşimler arasında sayılmaktadır. 1988 yılında Korucak’ta meydana gelen kaya düşmesi olayından 73 konutun etkilendiği belirtilmiştir. Bu olay, bölgenin jeolojik özelliklerinin yerleşim düzeni üzerindeki etkisini göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

Zerdegüm Kanyonu, jeolojik oluşumları ve tarihî kalıntıları nedeniyle doğa yürüyüşü, arkeoloji, kültür turizmi ve doğal çevre araştırmaları açısından değerlendirilebilecek alanlardan biridir. Tosunlu çevresinden başlayarak Güder yakınlarındaki Derik mevkisine kadar uzanan güzergâhta, vadinin farklı derinliklerdeki kesimleri, kaya oluşumları, eski yerleşim alanları ve kaya oyma mekânlar görülebilmektedir. Bununla birlikte sarp yamaçlar, dere geçişleri, mevsimsel su akışı ve kaya düşmesi tehlikesi, yürüyüşlerin dikkatli planlanmasını gerektirir.