HALEP ARKI

Oğuzeli ilçesi sınırlarında yer alan, Memlük Devleti döneminde inşa edilip Osmanlı döneminde de kullanılan ve Halep kentinin su ihtiyacını karşılamak amacıyla Kuveik Nehri'ne su taşıyan tarihi su altyapı sistemidir.

Halep Arkı, Gaziantep ili Oğuzeli ilçesi sınırları içerisinde, Yakacık (Zıramba) köyü yakınlarında yer alan bir su sistemidir. Kuzey Suriye'nin düşük yağış oranları ve kısıtlı su tutma kapasitesi, suyun kontrolünü ve uzak mesafelere taşınmasını tarih boyunca bölgedeki devletler için önemli kılmıştır. Bu bağlamda Halep Arkı, Halep kentinin en önemli su kaynağı olan Kuveik (Quwayq) Nehri'ne su taşımak için kurulan sistemin bir parçasıdır.

Sistemin inşası Memlük Devleti dönemine dayanmaktadır. İnşaat, 14. yüzyılın ikinci çeyreğinde Halep'te sultanın temsilcisi (naib) olarak görev yapan Emir Seyfeddin Argun tarafından başlatılmıştır. Emir Argun'un 1330-1331 yılları arasındaki vefatının ardından, proje onun yerine atanan Selahaddin Muhammed tarafından tamamlanmıştır. Bölgenin 16. yüzyılda fethiyle birlikte sistem Osmanlı döneminde de kullanılmış, temizlenmiş ve yeni su kaynakları eklenerek genişletilmiştir.

Mimari ve mühendislik özellikleri incelendiğinde sistemin, açık hava kanalları ile dikey şaftlara sahip yeraltı tünellerinin (kanat/qanat) birleşiminden oluştuğu görülmektedir. Ana kayaya oyularak inşa edilen açık kanalların bir bölümünün yaklaşık 1,5-2 metre genişliğinde ve 8 metre derinliğinde olduğu belgelenmiştir. Yeraltı tünellerine inmek ve bakım yapmak için dikey şaftların yanlarına basit basamaklar oyulmuştur. Sistemin ana su kaynağının, 690-710 metre rakımlı Sazgın Höyüğü ovasında yer alan Kırkgöz ve İğnebacı gibi doğal pınarlar olduğu tespit edilmiştir. Osmanlı döneminde yapılan temizlik çalışmaları sonucunda açık kanalın ve dikey şaftların yanlarında yaklaşık 1.5 metre yüksekliğinde hafriyat yığınları oluşmuştur.

Bölgede 2016-2018 yılları arasında yürütülen arkeolojik yüzey araştırmaları sırasında, açık kanalın yeraltı tüneliyle birleştiği noktada ana kayaya oyulmuş iki adet kitabe belgelenmiştir. Yüzyıllar boyunca doğa koşulları ve çeşitli etkenler nedeniyle zarar gören bu kitabeler, RTI (Reflectance Transformation Imaging) teknolojisi kullanılarak kısmen okunabilmiştir. Alttaki büyük kitabe, sistemin inşasını anlatan bir yapım kitabesidir ve inşayı başlatan Emir Seyfeddin Argun'un adını içermektedir.