GAZİANTEP KÜLTÜR DERNEĞİ (GAZİANTEP YÜKSEK TAHSİL OKUTMA VE KÜLTÜR DERNEĞİ)

Gaziantep Kültür Derneği, Gaziantep’in tarihî, kültürel ve folklorik değerlerini araştırmak, korumak ve tanıtmak amacıyla faaliyet gösteren bir kültür kuruluşudur.

Gaziantep Kültür Derneği, Gaziantep’te yükseköğrenim gören gençlere maddi destek sağlamak, öğrencilerin barınma sorunlarının çözümüne katkıda bulunmak ve şehrin tarihî, kültürel ve toplumsal birikimini araştırıp yayımlamak amacıyla 22 Ağustos 1947’de Gaziantep’te kurulan dernektir. İlk faaliyetleri İstanbul’da öğrenim gören Gaziantepli öğrencilerin oluşturduğu Gaziantep Yüksek Tahsil Talebe Cemiyeti’ne dayanan dernek, 1957’den itibaren kültür ve yayın çalışmalarına ağırlık vermiştir. Bu dönemde Hulusi Yetkin’in öncülüğünde Kültür ve Yayın Şubesi teşkil edilmiş, 10 Kasım 1957’de Gaziantep Kültür Dergisi yayımlanmaya başlanmıştır. Dernek, 1958-1974 yılları arasında Gaziantep tarihi, Antep Savunması, folklor, edebiyat, biyografi ve yerel kültürle ilgili kitap ve broşürler yayımlayarak şehrin kültürel hafızasının oluşturulmasına katkıda bulunmuştur.

Gaziantep Kültür Derneği’nin kuruluş süreci, 1940’lı yılların ilk yarısında İstanbul’da yükseköğrenim gören Gaziantepli öğrencilerin karşılaştıkları barınma ve geçim sorunlarıyla yakından ilişkilidir. Üniversite eğitimi için şehirlerinden ayrılan öğrenciler, ekonomik güçlüklerin yanı sıra uygun yurt ve oda bulma konusunda da sıkıntılar yaşamaktaydı. Bu sorunlar, öğrencilerin bir araya gelerek ortak bir teşkilat oluşturmalarında etkili oldu. İstanbul’da kurulan Gaziantep Yüksek Tahsil Talebe Cemiyeti’nin kesin kuruluş tarihi bilinmemekle birlikte, cemiyetin 1944 yılında faal olduğu anlaşılmaktadır. 29 Mart 1946’da gerçekleştirilen kongrede Osman Barlas başkanlığa, Ahmet Battal başkan vekilliğine, Suat Ballar genel sekreterliğe, Fikret Kutlar saymanlığa ve Osman Bilen veznedarlığa seçildi. Öğrencilerin barınma sorunları, derneğin kuruluşundan önce yerel basında da gündeme getirilmişti. Muammer Güzel, 1941’de Yeni Gaziantep gazetesinde yayımlanan “Dicle Yurdu Hakkında” başlıklı yazısında İstanbul’da öğrenim gören Gaziantepli gençlerin yurt ihtiyacına dikkat çekti. Güzel’in Dicle Yurdu’na Gaziantepli olduğu için kabul edilmediğini belirtmesi, öğrencilerin hemşehrilik esasına dayalı bir dayanışma ağına duydukları ihtiyacı ortaya koyuyordu. İhsan Güzel’in Gaziantep gazetesinde yayımlanan “Sinemalı Yurt” başlıklı yazısı da öğrencilerin barınma meselesini gündemde tuttu. Ali Nadi Ünler ise Yeni Gaziantep gazetesinde yayımlanan “Gaziantep Yüksek Tahsil Talebe Derneğinin Kongresi Münasebetiyle” başlıklı yazısında, İstanbul’da güç şartlarda öğrenim gören Gaziantepli gençlerin karşılaştıkları ekonomik ve sosyal sorunları ele alarak şehrin ileri gelenlerini yardıma çağırdı. Bu çağrıların arkasında yalnızca öğrencilerin bireysel ihtiyaçları değil, Gaziantep’in yetişmiş insan kaynağını koruma ve geliştirme düşüncesi de bulunuyordu. Öğrencilerin eğitimlerini sürdürebilmeleri, mezuniyet sonrasında şehrin sosyal ve kültürel gelişimine katkıda bulunabilmeleri bakımından önemli görülüyordu. Bu anlayış doğrultusunda İstanbul’daki öğrenci teşkilatının faaliyet alanını genişletmek ve Gaziantep’in yönetici, eşraf ve aydınlarını çalışmalara dâhil etmek amacıyla 1947 yılında çeşitli toplantılar yapıldı. Sonuçta Gaziantep Yüksek Tahsil Okutma ve Kültür Derneği, 22 Ağustos 1947’de Gaziantep’te resmen kuruldu.

Derneğin tespit edilebilen kurucu üyeleri arasında Belediye Başkanı Nail Bilen; avukatlar Hüseyin Tavşancıl, Enver Koçak, Fevzi Sansal ve Nimet Cengiz; gazeteci Ali Elgin; fabrika müdürü Ali Nadi Ünler; kooperatif müdürü Kamil Ocak; öğretmenler Mehmet Özmen, Hanefi Ahi, Ali Bilen, Sait Atay ve Kadri Kaynak; öğrenciler Kemal Kalender, Mehmet Turgut, Ayhan Ünler, Sıtkı Erkılıç, Cahit Belibağlı ve Zafer Yalçın; gazeteci Ali İhsan Göğüş ile İl Millî Eğitim Müdürü İbrahim Özdağ bulunuyordu. Bu çeşitlilik, derneğin kuruluşunda kamu görevlilerinin, eğitimcilerin, hukukçuların, basın mensuplarının ve öğrencilerin birlikte hareket ettiğini göstermektedir.

Derneğin ilk döneminde öncelik, Gaziantepli yükseköğrenim öğrencilerine maddi yardım sağlamak ve yurt ihtiyacını karşılamaktı. 1947-1957 yılları arasında öğrencilere toplam 81.000 lira yardım yapıldığı belirtilmektedir. Bununla birlikte dernek, konferanslar, toplantılar, geziler ve çeşitli yayınlar aracılığıyla Gaziantep’in kültürel hayatına da katkıda bulunmaya çalıştı. Bu dönemdeki faaliyetlerin kapsamı ve sürekliliği sınırlı kaldı. Özellikle yurt kurma girişiminin sonuçlandırılamaması ve kültürel faaliyetlerin düzenli bir yayın programına dönüşememesi, derneğin çalışma biçiminin yeniden değerlendirilmesine yol açtı. Derneğin kültürel faaliyetlere daha fazla ağırlık vermesi, 1957 yılında gerçekleştirilen genel kurul sonrasında belirginleşti. Feridun Erserim’in başkanlığındaki merkez yönetim kurulunda Hulusi Yetkin ikinci başkan, Şahap Karslıgil sekreter, Mehmet Atacan muhasip, Hasan Bozkurt veznedar olarak görev aldı. Burhan Elbeyi, Sait Söylemez, İhsan Uğraş ve Nezih Çankaya da yönetim kurulunda yer aldı. Yeni yönetim, öğrencilere yardım faaliyetlerini sürdürürken derneğin kültürel çalışmalarını geliştirmeyi hedefledi. Bu doğrultuda derneğin adı Gaziantep Yüksek Tahsil Okutma ve Kültür Derneği olarak belirlendi; öğrencilere yardım ve yurt işleri yönetim kurulunun sorumluluğunda bırakılırken kültürel faaliyetler için ayrı bir Kültür ve Yayın Şubesi oluşturuldu. Şubenin başkanlığına Hulusi Yetkin getirildi.

Kültür ve Yayın Şubesi kısa sürede Kitaplık ve Arşiv Kolu, Kitap ve Dergi Yayın Kolu, Sergi Kolu ile Tiyatro ve Musiki Kolu olmak üzere dört çalışma alanına ayrıldı. Bu teşkilatlanma, derneğin yalnızca öğrencilere yardım yapan bir kuruluş olmaktan çıkarak şehir tarihi ve kültürü üzerine araştırma, derleme ve yayın faaliyetlerini birlikte yürüten bir yapıya dönüşmesinde belirleyici oldu. Derneğin kültürel faaliyetlerinde Atatürk devrimlerini ilmî çalışmalar ve eserler yoluyla anlatma düşüncesi de dile getirildi. Öğrencilere yapılacak yardımlar, derneğin hazırladığı Yardım Yönetmeliği çerçevesinde düzenlendi. Yönetmelikte Gaziantep’te doğmuş veya en az beş yıl şehirde yaşamış yükseköğretim öğrencilerine öncelik tanınıyordu. Yardım alacak öğrencilerin evli olmaması, şahsi servetlerinin veya başka gelir kaynaklarının bulunmaması ve öğrenim durumlarının belirlenen şartlara uygun olması gerekiyordu. Yardımın süresi, kesilmesi ve yeniden başlatılması gibi hususlar da düzenlemeye bağlandı. Öğrencilerden mezuniyet sonrasında aldıkları yardımı geri ödemeleri bekleniyor; geri ödeme tutarının aylık en az 25 lira olması öngörülüyordu. Memur ve hizmet erbabından tahsilatın göreve başlamalarından üç ay sonra yapılması kararlaştırılmıştı.

Dernek, 1950’li yılların sonlarından itibaren genel kurullarını düzenli biçimde gerçekleştirdi. 23 Ağustos 1959’da yapılan genel kurulda Ali Bilen başkanlığa seçildi. 28 Ağustos 1960 ve 27 Ağustos 1961 tarihli genel kurullarda Hulusi Yetkin, Cemil Cahit Güzelbey, Şakir Sabri Yener ve Ali Budak gibi isimler yönetim ve denetim organlarında yer aldı. 1961 yılındaki genel kurulun ardından merkezi İstanbul’da bulunan Gaziantep’i Tanıtma ve Yardımlaşma Derneği kendisini feshederek Gaziantep Kültür Derneği’ne katıldı. 4 Ağustos 1963 ve 2 Ağustos 1964 tarihli genel kurullarda da derneğin yönetim organları yeniden belirlendi. 1967 ve 1968 yıllarında Zekeriya Beyaz, Halit Ziya Biçer, Mustafa Güzelhan ve Necdet Sevinç gibi isimler yönetimde görev aldı. 1970 ve 1972 yıllarındaki genel kurullarda Hulusi Yetkin başkanlığını sürdürdü. 6 Haziran 1973’te gerçekleştirilen genel kurulda ise 22 Ağustos 1947 tarihli tüzük baştan sona değiştirilerek yeni tüzük kabul edildi. Gaziantep Kültür Derneği’nin kültürel çalışmaları, öğrenciler arasında dayanışmayı güçlendirmek amacıyla düzenlenen toplantı ve gecelerden zamanla daha kapsamlı bir araştırma ve yayın programına dönüştü. İstanbul ve Ankara’da öğrenim gören Gaziantepli gençlerin düzenlediği Fıstık Geceleri ve Çiğköfte Günü gibi etkinlikler hem hemşehrilik bağlarını canlı tutuyor hem de derneğin faaliyetleri için gelir sağlıyordu. Gaziantep’in kurtuluş yıl dönümü dolayısıyla düzenlenen toplantılar da derneğin faaliyetleri arasında yer aldı.

1957’de yeni bir çalışma düzenine geçilmesiyle yönetim kurulu toplantılarının haftalık olarak yapılması kararlaştırıldı. Sergi, tiyatro ve musiki faaliyetlerine de hız verildi. Dernek bünyesinde kurulan Gaziantep Gençlik Tiyatrosu’nun ardından 1958’de Şen Tiyatro teşkil edildi. Şen Tiyatro’nun Gaziantep’in örf ve âdetlerini, gelenek ve göreneklerini yaşatması; müzik ekibinin ise yerel halk türkülerini halka ulaştırması amaçlanıyordu. Şevki Özyurttaş tiyatronun başkanlığına getirilirken Hasan Avşar, Cabir Tekin, Zeynel Bakkaloğlu, Nurettin Turai, Hüseyin Böler, Ali Rıza Şensöyler ve Ökkâş Demirpençe idare heyetinde görev aldı. Dernek yönetimi, tiyatro ve musikiyi şehirdeki kültürel hareketliliği artırmanın araçları olarak değerlendirdi. Hulusi Yetkin, tiyatro ve musiki faaliyetlerinin öğrencileri, aydınları, esnafı ve şehrin ileri gelenlerini kültürel çalışmalara yaklaştıracağını savundu. Bu çerçevede Gaziantep’te Türk Musiki Cemiyeti’nin faaliyetleri desteklenirken Filarmoni Derneği gibi kuruluşların ortaya çıkması da kültürel hayatın çeşitlenmesi bakımından önemsendi.

Derneğin 1958 yılı faaliyet programı, öğrenci yardımlarını ve kültürel kalkınmayı birbirini tamamlayan iki temel amaç olarak ele alıyordu. Programda yurt meselesi, kültürel çalışmaların teşkilatlandırılması, Ankara ve İstanbul şubelerinin etkinleştirilmesi ve Gençlik Tiyatrosu’nun geliştirilmesi gibi konulara yer verildi. Dernek, Gaziantep Belediyesi ile İl Özel İdaresinden kültürel faaliyetlerin sürdürülebilmesi için düzenli maddi destek istedi. Hazırlanan programda her iki kurumdan 35.850’şer lira talep edilmesi, kültürel çalışmaların yalnızca gönüllü emeğiyle yürütülemeyeceği düşüncesini ortaya koyuyordu. İstanbul ve Ankara’daki şubelerin de bu faaliyetlere katılması bekleniyordu. Hulusi Yetkin, İstanbul ve Ankara’daki hemşehrilerine gönderdiği açık mektupta Gaziantep’e ait gazete, dergi, belge, yazı ve fotoğrafların toplanmasını; şehir hakkında müstakil bir kitaplık ve arşiv kurulmasını; kitap ve dergi yayımlanmasını; sergiler açılmasını ve tiyatro-musika çalışmalarının desteklenmesini istedi. Böylece dernek, şehir dışında yaşayan Gazianteplileri de yerel kültürün korunması ve tanıtılması sürecine dâhil etmeye çalıştı.

Derneğin öğrenci yurdu konusundaki girişimleri de bu dönemde devam etti. Ankara’da yurt yapımı için arsa satın alındığı ve bu girişimde milletvekili Süleyman Kuranel’in öncülük ettiği bildirildi. Ankara Belediyesiyle yapılan protokol çerçevesinde 569 metrekarelik bir arsanın 151,25 liraya satın alındığı ve bahar aylarında inşaata başlanmasının planlandığı duyuruldu. Ancak bu teşebbüsün devamı ve yurdun tamamlanma süreci hakkında verilen bilgiler kesin bir sonuca ulaşmaya yeterli değildir. Gaziantep Kültür Derneği’nin şehir kültürüne en kalıcı katkılarından biri yayıncılık alanında gerçekleşti. Dernek, Gaziantep hakkında tarihî ve kültürel bilgilerin dağınık hâlde bulunmasını, şehri tanıtan kitap ve dergilerin yetersizliğini önemli bir eksiklik olarak değerlendiriyordu. Bu eksikliği gidermek amacıyla Gaziantep Kültür Dergisi ile Gaziantep Kültür Derneği Kitap ve Broşür Yayınları olmak üzere iki temel yayın faaliyeti geliştirildi.

Derneğin 1947’de kurulmasına rağmen yayın faaliyetlerinin kurumsal bir yapıya kavuşması 1957’yi buldu. Hulusi Yetkin’in öncülüğünde oluşturulan Kültür ve Yayın Şubesi, 15 Eylül 1957 tarihli genel kurul sonrasında faaliyete geçti. Yetkin’in aktardığına göre, dernek yönetiminde öğrenci yardımlarına öncelik verilmesi gerektiğini düşünenlerle kültürel faaliyetlerin de aynı ölçüde önemsenmesini savunanlar arasında görüş ayrılığı bulunuyordu. Sait Söylemez, Burhan Elbeyi ve Hulusi Yetkin, kültürel çalışmaların geliştirilmesini savunan isimler arasındaydı. Sonuçta Yetkin’e Kültür ve Yayın Şubesini geniş yetkilerle yönetme imkânı verildi. Yetkin, derneğin yalnızca öğrencilere maddi yardım sağlayan bir kuruluş olarak kalmasını yeterli görmüyordu. Ona göre Gaziantep’in kültürel gelişimi için kaynakların toplanması, bilgilerin derlenmesi ve bunların kalıcı eserler hâlinde yayımlanması gerekiyordu. Şehrin tarihini, ekonomisini, sosyal yapısını ve kültürel özelliklerini anlatan yayınların bulunmaması, hem Gazianteplilerin kendi şehirlerini tanımalarını hem de dışarıdan gelen yöneticilerin Gaziantep’in ihtiyaçlarını doğru değerlendirmelerini güçleştiriyordu.

Yetkin’in Gaziantep Kültür Dergisinde yayımlanan “Reklâmsız Şehir” başlıklı yazısı, bu düşüncenin temel dayanaklarını ortaya koymaktadır. Yetkin, Gaziantep’i tanıtacak kitap ve dergilerin yetersizliğinden hareketle şehrin yöneticiler ve aydınlar tarafından yeterince tanınmadığını ileri sürüyor; çözüm olarak Gaziantep’in tüccarlarını, esnafını, sanatkârlarını, tarihini ve kültürünü konu alan yayınların hazırlanmasını öneriyordu. Bu yayınların okullara, kütüphanelere, gazete ve dergi yazıhanelerine, bakanlıklara ve devlet dairelerine gönderilmesi gerektiğini savunuyordu. Böylece derneğin yayıncılığı, yalnızca yerel okuyucuya hitap eden bir faaliyet olmaktan çıkarak Gaziantep’i ülke ölçeğinde tanıtmayı hedefleyen bir kültür siyasetine dönüştü. Gaziantep Kültür Dergisinin ilk sayısı 10 Kasım 1957’de yayımlandı. Dergi, Gaziantep’in tarihi, folkloru, edebiyatı, toplumsal hayatı ve güncel kültürel meseleleri hakkında yazılara yer verdi. Mustafa Güzelhan, derginin onuncu yıl dönümü dolayısıyla kaleme aldığı yazıda, yayın hayatı boyunca derginin hazırlanmasında Hulusi Yetkin’in üstlendiği rolü özellikle vurguladı. Güzelhan’a göre Yetkin, derginin yazı ve görsellerinin seçilmesinden tashihine, gelir ve giderlerin takibinden abone işlerine kadar pek çok işle ilgilenmişti. Bu değerlendirme, derginin devamlılığında kişisel emeğin ve özverinin belirleyici olduğunu göstermektedir.

Derneğin kitap ve broşür yayınları 1958’de başladı ve 1974’e kadar devam etti. Tespit edilebilen yayın sayısı 61’dir. Bununla birlikte mevcut listede 59. sıradaki eserin künyesi belirlenememiştir. Yayınların önemli bir bölümü Gaziantep tarihi ve Antep Savunması üzerine olmakla birlikte folklor, edebiyat, biyografi, ekonomi, sanayi, coğrafya, tarım ve yerel dil konularında da eserler yayımlandı. İlk yayınlardan biri Şakir Sabri Yener’in Gaziantep’in Yakın Tarihinden Notlar – Gazianteplilerin Maarife Hizmetleri adlı eseridir. 1958’de yayımlanan kitap, şehrin eğitim tarihine ilişkin malzemeyi bir araya getirmeyi amaçlıyordu. Aynı yıl Cemil Güçyetmez’in Gaziantep’te Derlenen Türküler ve Maniler, Ömer Özbaş’ın Gaziantep Dolaylarında Türkmenler ve Baraklar ve Şakir Sabri Yener’in Gaziantep Kitabeleri adlı eserleri de yayımlandı. Bu yayınlar, derneğin şehir kültürünü yalnızca siyasi ve askerî tarih üzerinden değil, sözlü kültür ve yerel miras üzerinden de ele aldığını göstermektedir.

1959’da Ömer Asım Aksoy’un Hasan Aynî ve Hasip Dürrî üzerine çalışmaları, Cemil Cahit Güzelbey’in Gaziantep Folklorundan Notlar adlı eseri ve Gaziantep Halk Bilgisi Derlemeleri yayımlandı. 1962’de Hulusi Yetkin’in Gaziantep’te Derlenen Halk Masalları ile Gaziantep bağcılığına ilişkin bir komisyon çalışması neşredildi. Şehir edebiyatına yönelik antolojiler, yerel şairlerin eserleri ve önemli şahsiyetlerin hayatlarını konu alan biyografik yayınlar da derneğin yayın programında yer aldı. Antep Savunması, yayınların başlıca konularından biriydi. Şehit Şahin, Karayılan, Şehit Kâmil ve Şehit Mahmut Söylemez gibi isimleri ele alan eserlerin yanında savunmaya ilişkin hatıralar ve tarihî değerlendirmeler yayımlandı. Hulusi Yetkin ile Mehmet Solmaz’ın ortak çalışmaları bu alanda öne çıktı. Dernek, Antep Savunması’nı şehrin tarihî kimliğini şekillendiren temel olaylardan biri olarak ele alıyor ve bu döneme ait bilgi ve hatıraların derlenmesine önem veriyordu.

Yayınların önemli bir bölümü, doğrudan belgeye dayanan araştırmalardan oluşuyordu. Cemil Cahit Güzelbey’in hazırladığı Gaziantep Şer’î Mahkeme Sicilleri dizisi, Osmanlı döneminin toplumsal ve kültürel hayatını incelemek bakımından özel bir yere sahiptir. Sicillerden seçilen belgelerin yayımlanması, Gaziantep tarihinin yalnızca anlatı ve hatıralarla değil, arşiv kaynaklarıyla da araştırılmasına imkân sağladı. 1966’da siciller üzerine birden fazla cilt yayımlanırken 1970’te Cemil Cahit Güzelbey ile Hulusi Yetkin’in hazırladığı Gaziantep Şer’î Mahkeme Sicillerinden Örnekler neşredildi. Bu çalışmalar, yerel tarih araştırmalarının belge temelli bir zeminde gelişmesine katkıda bulundu. Derneğin diğer yayınları arasında Gaziantep Tarihi ve Davaları, Gaziantep Çevre İncelemesi, Gaziantep İçin Söylenenler, Osmanlı Devletinin Son Yıllarında Gaziantep’te Sanat ve Ticaret Dalları ve Gaziantep Basın Tarihi 100. Yıl gibi eserler bulunmaktadır. Bu çeşitlilik, derneğin faaliyet alanının belirli bir tarih dönemine veya tek bir konuya bağlı kalmadığını ortaya koymaktadır. Şehir tarihiyle ilgili bibliyografik malzemenin düzenlenmesi de bu çalışmaların devamı niteliğindeydi. Hulusi Yetkin’in hazırladığı Gaziantep ile İlgili Yazılar Bibliyografyası, Cumhuriyet’in 50. yılı münasebetiyle yayımlanmak üzere hazırlanmış ve bu amaçla 3.000 liralık destek sağlanması kararlaştırılmıştır.

Dernek yayıncılığının devamlılığı, kâğıt temini ve maddi kaynaklarla yakından ilişkiliydi. Belediye ve İl Özel İdaresinden sağlanan yardımların azalması veya kesilmesi, bazı kitapların yayımlanmasını geciktirdi; bazı çalışmaların ise dergi içinde tefrika edilmesine yol açtı. Buna rağmen dernek, 1974’te yayımlanan İstiklâl Sevgisinin Abidesi Gaziantep Müdafaası ile kitap ve broşür yayınları döneminin son eserlerinden birini ortaya koydu. Gaziantep Kültür Derneği’nin yayın faaliyetlerini tamamlayan en önemli çalışmalardan biri, şehirle ilgili bilgi ve belgelerin toplanması, tasnif edilmesi ve araştırmacıların kullanımına sunulmasıydı. Kültür ve Yayın Şubesi bünyesinde oluşturulan Kitaplık ve Arşiv Kolu; kitap, dergi, gazete, fotoğraf, yazma eser ve çeşitli belgeleri bir araya getirmeye çalıştı. Böylece Gaziantep’in tarihî ve kültürel mirasına ilişkin dağınık malzemenin korunması ve araştırmalarda kullanılabilir hâle getirilmesi hedeflendi.

Bu çalışmalara çeşitli kişi ve kuruluşlar katkıda bulundu. Gaziyurt gazetesi müdürü Osman Tuzcu, gazetenin koleksiyonlarını ve Gaziantep Halkevi yayınlarını derneğe bağışladı. Hakkı Yaşar, Abdülkadir Yetkin, Abdullah Edip Çitçi ve Feridun Erserim, Gaziantep’le ilgili fotoğraflar verdi. Antep Savunması kahramanlarından Dayı Ahmet Ağa’nın eşi Fatma Güvenç, yayın çalışmalarına destek olmak amacıyla maddi yardımda bulundu. Şakir Sabri Yener’in kitap bağışları ile Osman Tuzcu’nun eski ve yeni Gaziantep gazetelerinden oluşan koleksiyonları da arşivin gelişmesine katkı sağladı. Bağışlar yalnızca kitap ve belgelerle sınırlı kalmadı. Şehirdeki tüccarlar, fabrikatörler, esnaf ve çeşitli meslek gruplarından kişiler derneğin yayın ve arşiv çalışmalarına maddi destek verdi. Nizipli tüccar Hüseyin Sayın’ın yaptığı yardım, Eren Mensucat Fabrikası ve çeşitli yerel işletmelerden sağlanan katkılar bu dayanışmanın örnekleri arasındaydı. Ali Elmacı’nın Enderî Divanı’nı bastırarak derneğe bağışlaması ve bazı yazarların eserlerinin gelirlerini derneğe bırakması da yayın faaliyetlerinin finansmanına katkıda bulundu.

Arşiv ve kitaplık çalışmaları, derneğin kendi koleksiyonunu oluşturmanın ötesine geçti. Gaziantep’in köylerindeki ilkokullara kitap, dergi, gazete ve broşürler gönderildi. Dernek tarafından 501 kitap, 609 dergi, 1.285 gazete ve 4.899 broşürün ücretsiz dağıtıldığı bildirildi. Gaziantep Cezaevi kütüphanesine kitapların yanı sıra mahkûmların okuma yazma öğrenmelerine yardımcı olacak defter ve kalemler de sağlandı. İmam Hatip Okulu, Köy Ebe Okulu, Kilis Kız Öğretmen Okulu ve çeşitli kurumların kitaplıklarına yapılan bağışlar, derneğin kültürel faaliyetlerini eğitim alanına da taşıdığını göstermektedir. Kitaplık ve arşiv koleksiyonunun genişlemesinde belediyeler ve diğer kamu kurumları da rol oynadı. Gaziantep Belediyesi ile İl Özel İdaresi, özellikle 1950’li yılların sonlarında derneğe düzenli maddi destek sağladı. Oğuzeli ve Nizip belediyelerinden de yardımlar alındı. Millî Eğitim Bakanlığının 1960 bütçesinden yaptığı 500 liralık yardım, derneğin kamu kurumlarıyla ilişkilerinin başka bir örneğiydi.

Bununla birlikte maddi desteğin sürekliliği sağlanamadı. Gaziantep Belediyesi ve İl Özel İdaresinin yardımları 1960’ların ortalarından itibaren azalmaya başladı. Mustafa Güzelhan’ın değerlendirmesine göre 1967’de İl Özel İdaresinin yardımı tamamen kesilmiş, belediye yardımı ise önemli ölçüde düşmüştü. Bu durum, özellikle belge yayınlarının devamını güçleştirdi. 1971 genel kurulunda belediyenin desteğinin sona ermesi eleştirilmiş; Hulusi Yetkin, derneğin gelecekteki nesiller için bilgi ve fikir malzemesi hazırlayan bir araştırma kurumu gibi çalıştığını vurgulamıştı. Yetkin’in kendi gelirinden dernek bütçesindeki açıkları karşılamaya çalıştığı da dönemin tanıklıklarında belirtilmektedir. Gaziantep Kültür Derneği ve Gaziantep Kültür Dergisi, 1950’li yılların sonlarından itibaren yerel basında yakından takip edildi. Derneğin yayınları, kültürel faaliyetleri ve şehir tarihine yönelik çalışmaları olumlu değerlendirmelerin yanı sıra siyasi ve ideolojik tartışmalara da konu oldu. Özellikle 1960’lı yıllarda dernek yönetiminin siyasi eğilimleri, belediye yardımları ve Hulusi Yetkin’in siyasi faaliyetleri üzerinden sert eleştiriler yayımlandı.

Toplum gazetesi, derneği ve başkanı Hulusi Yetkin’i çoğunlukla gerici, sağcı ve Nurcu çevrelerle ilişkili olmakla suçlayan bir yayın çizgisi izledi. Gazetede yayımlanan haber ve yazılarda, derneğin belediye kaynaklarından aldığı yardımların kullanımı eleştirildi; bazı yayınların siyasi amaçlara hizmet ettiği ileri sürüldü. Yetkin’in siyasi görüşleri, Adalet Partisiyle ilişkileri ve Antep Savunması sırasında babası Kâmil Yetkin’in tutumuna ilişkin iddialar da tartışmaların parçası oldu. Bu iddialar, dönemin basın polemiklerinin ve siyasi kamplaşmasının bir unsuru olarak değerlendirilmelidir; tek başlarına tarihî birer olgu kabul edilmeleri mümkün değildir. Toplum gazetesinin 28 Mart 1965’te dernek öncülüğünde gerçekleştirilen Şehit Şahin anma törenine ilişkin eleştirileri, tarihî hafızanın yorumlanmasındaki farklılıkları ortaya koymaktadır. Gazete, Antep Savunması’nın yalnızca millî kahramanlık ve kurtuluş kavramlarıyla ele alınmasını yeterli görmemiş; olayı emperyalizme, kapitalizme ve yerel eşrafın tutumuna ilişkin sınıfsal bir yorum çerçevesinde değerlendirmiştir. Böylece aynı tarihî olay, farklı siyasi yaklaşımlar tarafından farklı anlamlarla ele alınmıştır.

11 Ağustos 1965’te Gaziantep Lisesi konferans salonunda düzenlenen ve az gelişmiş ülkelerin kalkınma yollarının tartışıldığı açık oturum da yerel basında geniş yer buldu. Oturuma Hulusi Yetkin’in yanı sıra Suat Aksoy, Hasan Bozkurt ve Mustafa Işıkhan katıldı. Tartışmada sosyalizm, kapitalizm ve Türkiye’nin kalkınma modeli ele alındı. Toplum gazetesinin haberinde Yetkin’in görüşleri eleştirilirken diğer katılımcıların toplumculuk ve kalkınma üzerine değerlendirmeleri öne çıkarıldı. Bu olay, derneğin faaliyet alanının yalnızca yayıncılıkla sınırlı olmadığını, dönemin düşünce tartışmalarıyla da ilişki içinde bulunduğunu göstermektedir. 1965 yılı çevresinde Toplum ve Gerçek gazetelerinde Hulusi Yetkin hakkında yayımlanan yazılar, tartışmanın kişisel suçlamalara kadar uzandığını ortaya koymaktadır. Gerçek gazetesinde “Bir Gericinin Anatomisi Hulusi Yetkin” başlığıyla yayımlanan yazı dizisinde Yetkin’in aile hayatı, siyasi ilişkileri ve mesleki faaliyetleri eleştirildi. Yetkin’in bu yayınlara karşı hukuki yollara başvurduğu, gazetenin de davalar ve tarafların açıklamaları hakkında haberler yayımladığı anlaşılmaktadır. Gazetede yer alan “Kültür Derneğinde Yolsuzluk İddiaları” ve “Kültür Derneği ile Turizm Derneğine Nurcular Sızmış” başlıklı haberlerde de dernek yönetimi, kamu yardımlarının kullanımı ve yönetim kurulundaki isimler üzerinden eleştirilmiştir. Bunlar, gazetenin ileri sürdüğü iddialar olarak kaydedilmeli; bağımsız belgelerle doğrulanmadıkları sürece kesinleşmiş yargılar biçiminde aktarılmamalıdır.

Yerel basındaki tartışmalar yalnızca sağ-sol ayrımından ibaret değildi. Derneğin Gaziantep dışındaki şehirleri tanıtan yayınları, özellikle Kahramanmaraş’a ayrılan bir dergi sayısı üzerinden de eleştirildi. Gaziantep’i Tanıtıyoruz dergisinin sahibi M. Oğuz Göğüş ise Hulusi Yetkin’le yaşadığı anlaşmazlıklar çerçevesinde yazılar yayımladı. Bu tartışmalar, derneğin kültürel faaliyetlerinin şehirdeki siyasi ve toplumsal ilişkilerden bağımsız düşünülemeyeceğini göstermektedir.

Gaziantep Kültür Derneği’nin basındaki yeri değerlendirilirken iki hususu birbirinden ayırmak gerekir. Birincisi, derneğin kitap ve dergi yayımlaması, arşiv oluşturması ve şehir kültürüne ilişkin malzemeyi derlemesi gibi somut faaliyetleridir. İkincisi ise bu faaliyetlerin dönemin siyasi mücadeleleri içinde nasıl yorumlandığıdır. Yerel gazetelerdeki haberler, derneğin tarihini anlamak bakımından önemli kaynaklardır; ancak polemik içeren yazıların iddiaları, haberlerin siyasi yönelimi ve yazarların kişisel ilişkileri dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Gaziantep Kültür Derneği’nin faaliyetleri, üye aidatları, bireysel bağışlar, yayın gelirleri ve kamu kurumlarının yardımlarıyla yürütüldü. İlk dönemde mali kaynakların önemli bir bölümü yükseköğrenim öğrencilerine yardım ve yurt kurma amacıyla kullanılıyordu. Kültür ve Yayın Şubesinin kurulmasıyla birlikte kitap ve dergi yayımlama, arşiv malzemesi toplama ve kültürel etkinlikleri sürdürme giderleri de bütçede yer almaya başladı. Gaziantep Belediyesi ve İl Özel İdaresi, derneğin başlıca kurumsal destekçileri arasındaydı. Belediye, 1958 yılı için derneğe 15.000 lira tahsis etti; bunun 5.000 lirasının yükseköğrenim öğrencilerine, 10.000 lirasının ise kültürel faaliyetlere ayrılması öngörüldü. Aynı yıl belediyenin ek olarak 5.000 lira yardım yapması da kararlaştırıldı. İl Özel İdaresinin desteği, çeşitli yıllarda değişen miktarlarda devam etti. 1959 ve 1960 yıllarında belediye ve özel idare yardımlarının yanı sıra Nizip ve Oğuzeli belediyelerinden de katkı sağlandı.

Bireysel bağışlar, derneğin mali yapısının tamamlayıcı unsurlarındandı. Tüccarlar, fabrikatörler, öğretmenler, hukukçular ve başka meslek gruplarından kişiler hem nakit hem de kitap, gazete, dergi ve fotoğraf bağışında bulundu. Bazı yazarlar kitaplarının gelirlerini derneğe bıraktı. Gaziantep Kültür Derneği de elde ettiği kaynakların bir bölümünü eğitim kurumlarının kitaplıklarına ve çeşitli sosyal amaçlara yönlendirdi. Bununla birlikte kültürel faaliyetlerin finansmanı uzun vadede önemli bir sorun olarak kaldı. Kamu yardımlarının azaltılması veya kesilmesi, yayınların düzenli biçimde sürdürülebilmesini güçleştirdi. 1971 genel kurulunda belediye yardımının sona ermesi sert eleştirilere konu oldu. Hulusi Yetkin, derneğin amacının gelecek nesiller için bilgi ve fikir malzemesi hazırlamak olduğunu belirterek üyelerin desteği sürdükçe çalışmaların devam edebileceğini ifade etti. Bu dönemde kişisel fedakârlıkların ve gönüllü emeğin, derneğin araştırma ve yayın faaliyetlerinin sürdürülmesinde belirleyici olduğu anlaşılmaktadır.

Gaziantep Kültür Derneği’nin özellikle 1957 sonrasındaki gelişiminde en etkili isim Hulusi Yetkin’dir. Yetkin, 10 Kasım 1928’de Gaziantep’te doğdu. Babası, Antep Savunması sırasında Etraf-ı Şehir Cepheler Kumandanı Ali Şefik Özdemir Bey’in sır kâtipliğini yapmış, tüccar ve Gaziantep Ticaret ve Sanayi Odası başkanlarından M. Kâmil Yetkin; annesi Zekiye Hanım’dır.

İlköğrenimini Dayı Ahmet Ağa İlkokulunda tamamlayan Yetkin, Gaziantep Lisesinin orta kısmında okurken tarih, coğrafya, ekonomi ve toplumsal konulara ilgi duymaya başladı. Babasının yönlendirmesiyle İstanbul Kabataş Erkek Lisesinde öğrenim gördü ve 1949-1950 öğretim yılında mezun oldu. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesini 1954’te bitirdi. Aynı yıl yedek subay eğitimini tamamladı; askerlik hizmetinin ardından 1956’da Gaziantep’e dönerek adliyede avukatlık stajına başladı. 1957’den itibaren avukatlık mesleğini sürdürdü. Yetkin’in kitaplara ve araştırmaya duyduğu ilgi, derneğin kültürel çalışmalarının biçimlenmesinde etkili oldu. Mustafa Güzelhan, Yetkin’in geniş bir özel kütüphaneye sahip olduğunu, tarih, coğrafya, sosyoloji, felsefe ve ekonomi alanlarında yoğun biçimde okuduğunu belirtmektedir. Yetkin, Gaziantep İl Radyosunda Haftanın Ansiklopedisi programını da bir yıldan uzun süre yürüttü. Bu ilgi alanları, onun şehir tarihini yalnızca geçmişte yaşanan olayların aktarımı olarak değil, farklı kaynaklardan hareketle araştırılması ve sistemli biçimde belgelenmesi gereken bir alan olarak ele almasını sağladı.

Yetkin, 1957’de derneğin kültürel faaliyetlerini geliştirmeye yöneldi. Kültür ve Yayın Şubesinin kurulması, Gaziantep Kültür Dergisinin yayımlanmaya başlaması ve kitap-broşür yayınlarının sistemli hâle gelmesi bu dönemin başlıca gelişmeleridir. Yetkin’in dernekteki çalışmaları, kitap ve dergi hazırlamanın yanında Gaziantep’e ilişkin belge, fotoğraf, gazete ve yazıların toplanmasını da kapsıyordu. Kayacık Sokak’taki evinin dört odasını kitaplık ve arşiv malzemelerine ayırdığı, bu çalışmaları çoğu zaman herhangi bir ücret almadan yürüttüğü belirtilmektedir. Dernek başkanlığının yanı sıra Kale Spor Kulübü Başkanlığı, Kız Enstitüsü Öğrenci Koruma Derneği Başkanlığı, Halkevi İdare Kurulu üyeliği, Gaziantep’te Kütüphaneleri Tesis ve Yaşatma Derneği İdare Kurulu üyeliği, Gaziantep Yüksek Okul Yaptırma Derneği İdare Kurulu üyeliği ve Gaziantep İmar Derneği Başkanlığı gibi görevlerde bulundu. Siyasi hayatında ise Demokrat Parti, Yeni Türkiye Partisi ve Adalet Partisiyle ilişkili görevler üstlendi; 1965 genel seçimleri sırasında Adalet Partisi Merkez İlçe Başkanlığı yaptı. Siyasi faaliyetleri, özellikle 1960’lı yıllarda derneğin yerel basındaki tartışmaların odağına yerleşmesinde etkili oldu. Yetkin’in dernek içindeki rolü, başkanlık görevinin ötesine geçti. Yayınların hazırlanması, kaynakların toplanması, mali işlerin yürütülmesi ve şehir kültürünün tanıtılması gibi alanlarda üstlendiği sorumluluklar, derneğin çalışma biçiminin büyük ölçüde onun gayreti etrafında şekillenmesine yol açtı. Bununla birlikte derneğin faaliyetleri, yönetim kurulu üyelerinin, yazarların, bağışçıların ve yerel kurumların katkılarıyla yürütüldü. Dolayısıyla Gaziantep Kültür Derneği’nin gelişimi, bireysel çabanın kurumsal dayanışmayla birleştiği bir kültür hareketi olarak değerlendirilmelidir.

Gaziantep Kültür Derneği, kuruluşunda yükseköğrenim gören Gaziantepli gençlerin barınma ve geçim sorunlarına çözüm arayan bir dayanışma teşkilatı niteliğindeydi. 1957’den itibaren kültür ve yayın çalışmalarına ağırlık vermesiyle birlikte bu işlevini genişletti; şehir tarihine, folkloruna, edebiyatına ve toplumsal hayatına ilişkin malzemenin derlenmesi ve yayımlanması için düzenli bir çalışma ortamı oluşturdu. Gaziantep Kültür Dergisi ile kitap ve broşür yayınları, bu dönüşümün en görünür sonuçları oldu. Derneğin kitaplık ve arşiv çalışmaları, Gaziantep’in kültürel mirasının korunması bakımından ayrıca önem taşımaktadır. Gazetelerin, fotoğrafların, belgelerin ve kitapların bir araya getirilmesi; sözlü kültür ürünlerinin derlenmesi; şehir tarihine ilişkin sicil ve hatıraların yayımlanması, yerel tarih araştırmalarının kaynak tabanını genişletti. Bu faaliyetler, Gaziantep’in kendi geçmişini kayıt altına alma ve bu birikimi gelecek nesillere aktarma çabasının önemli bir parçasıydı. Derneğin faaliyetleri, dönemin siyasi tartışmalarından ve mali güçlüklerinden bağımsız değildi. Yerel basındaki polemikler, yönetim ve yayın faaliyetlerine ilişkin farklı değerlendirmeler ile kamu yardımlarının azalması, derneğin çalışma şartlarını etkiledi. Buna rağmen 1958-1974 yılları arasında tespit edilebilen 61 kitap ve broşürün yayımlanması, uzun süre devam eden bir kültürel üretim ortaya koydu. Bu bakımdan Gaziantep Kültür Derneği, yalnızca bir öğrenci yardımlaşma kuruluşu değil, aynı zamanda Gaziantep’in tarihî ve kültürel birikimini sistemli biçimde araştırmayı, derlemeyi ve yayımlamayı amaçlayan önemli bir yerel kültür teşkilatı olarak değerlendirilebilir.