GAZİANTEP HAMAMLARI

Gaziantep hamamları, kentte tarihsel süreç içinde temizlik, yıkanma, sosyal etkileşim ve geçiş dönemi ritüelleri etrafında şekillenen; mimari özellikleri, kullanım eşyaları ve nişan, gelin, nefse, kırk ve ev çıkarma hamamı gibi geleneksel uygulamalarıyla Gaziantep’in somut ve somut olmayan kültürel mirası içinde yer alan tarihî yapılardır.

Arapçada “ısıtmak; sıcak olmak” anlamındaki hamm (hamem) kökünden türeyen hamam (hammâm) kelimesinin sözlük anlamı “ısıtan yer” demek olup “yıkanma yeri” manasında kullanılmaktadır. Anadolu hamamlarında plan düzeni, merkezî aks boyunca dizilen soyunmalık, soğukluk ve sıcaklık bölümleri ile bu birimlerin sonunda konumlanan su deposu ve külhan birimlerinden oluşmaktadır. Hamam yapıları, tarihsel süreçte insanların yıkanma ihtiyacını karşılamak üzere kamusal ve özel kullanım biçimleriyle inşa edilen yapılardır. Plan tipleri ve mimari üslupları farklılık göstermekle birlikte, temizlik işlevi etrafında şekillenen ortak bir mekânsal ve işlevsel düzen ortaya koymaktadır. Türk hamam yapısı; soyunmalık, aralık, ılıklık ve sıcaklık bölümleri ile külhan, cehennemlik, su deposu ve aydınlatma sistemi gibi mekânsal ve teknik birimlerden oluşan bütüncül bir düzen sergiler. Türk hamamlarında sıcaklık bölümü, ortasında göbek taşı bulunan ve genel ile özel yıkanma alanlarını içeren plan düzeniyle yapının temel yıkanma mekânını oluşturur. Sıcaklık, hamamın işlevsel merkezini oluşturan ana mekân olarak yapı bütünlüğü içinde belirleyici bir yere sahiptir.

Gaziantep hamamlarında mekânsal düzen, genel Türk hamamı şemasını korumakla birlikte bazı yerel farklılıklar göstermektedir. Kentteki hamamlarda soğukluk, ılıklık ve sıcaklık bölümleri temel mekân dizilimini oluştururken, bu bölümler arasında geçişler belirli bir sıralama içinde sağlanmaktadır. Yapıların çoğunda hamamın sokak kotuna yakın ya da kot altında konumlanması nedeniyle, giriş ile soğukluk bölümü arasında bir geçiş mekânı yer almaktadır. Bununla birlikte klasik Osmanlı hamamlarında görülen aralık bölümü Gaziantep hamamlarında genellikle bulunmamaktadır. Sıcaklık bölümünde ise göbek taşı etrafında düzenlenen yıkanma alanları ile birlikte eyvan ve halvet hücreleri mekânsal organizasyonun önemli unsurlarını oluşturmaktadır. Bu düzen, Gaziantep hamamlarının hem genel Osmanlı hamam tipolojisi içinde yer aldığını hem de yerel mimari uygulamalarla farklılaştığını göstermektedir.

Gaziantep’te hamamlar, tarihsel süreçte sayıca fazlalığı ve gündelik yaşam içindeki işlevleriyle öne çıkan yapılar arasında yer alır. Erken dönem kaynaklarda hamamların yoğunluğuna dikkat çekilmesi, kentte temizlik alışkanlıklarının ve kamusal kullanımın yaygınlığını ortaya koyar. Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde Gaziantep hamamlarına ilişkin ayrıntılı bilgilere yer verilmekte; Sultan Hamamı, Naiboğlu Hamamı, Tabak Hamamı, Pazarcık Hamamı, Şeyh Hamamı, Çukur Hamam, Hengâme Hamamı, Pazar Hamamı, Mücellid Hamamı, Keyvan Bey Hamamı, Piyale Paşa Hamamı, Tüffâhiye Hamamı, Beşyaşar Hamamı ve Kale Hamamı gibi çok sayıda hamamın varlığı belirtilmektedir. Ayrıca kentte üç yüzü aşkın özel hane hamamının bulunduğu bilgisi, Gaziantep’te hamam kültürünün yaygınlığı ve kentsel yaşam içindeki yerini göstermektedir.

Gaziantep’te günümüze ulaşan tarihî hamamlar arasında Lala Mustafa Paşa Hamamı, Keyvanbey Hamamı, Tabak Hamamı, Kale Hamamı, Hüseyin Paşa Hamamı, Şeyh Fethullah (Şıh) Hamamı, Göymen Hamamı, Tutlu Hamamı, Naip Hamamı, İki Kapılı Hamam, Şehitler Hamamı ve Eski Hamam yer almaktadır. Bu yapılardan bir bölümü özgün işlevini sürdürürken, bir kısmı farklı kullanım biçimleriyle değerlendirilmektedir. Eski Hamam restore edilerek UDMA Müzesi adıyla hizmete açılmıştır. Lala Mustafa Paşa Hamamı hamam müzesi olarak düzenlenmiş ve bu yapı aracılığıyla hamam kültürüne ilişkin somut ve somut olmayan mirasın aktarımı sağlanmaktadır. Hüseyin Paşa Hamamı (Çıkrıkçı Hamamı) günümüzde ticari amaçla kullanılan bir yapıya dönüşmüş, Tutlu Hamamı ise kısmen yıkılarak yerine ticari yapılar inşa edilmiştir. Buna karşılık Şeyh Fethullah (Şıh) Hamamı, Tabak Hamamı, Naip Hamamı ve Keyvanbey Hamamı özgün işlevlerini koruyarak hamam olarak kullanılmaya devam etmektedir.

Hamam kültürünün sürekliliği, mimari ve sayısal varlığının yanı sıra kullanılan araç ve gereçler ile sağlanır ve bu unsurlar çeyiz kültürü içinde yer alır. Bu çerçevede Gaziantep kent kültüründe hamamlarda kullanılan eşyalar, temizlik ve kişisel bakım sürecine eşlik eden geleneksel araçlar arasında bulunur. Doğrudan kullanım araçları bakır hamam tası, bakır kil tası, bakır sabunluk ve yörede yerel adı haphap olan takunyadan oluşur. Hamam bohçası içinde taşınan kişisel eşyalar ise kese, lif, havlu, şimşir tarak, saç tarama önlüğü, kirli torbası, Gaziantep’te hamam örtüsü olarak adlandırılan mezer gibi unsurları kapsar. Bu eşyalar, hamam deneyiminin temizlik, bakım ve hazırlanma süreçlerini kapsayan bütüncül bir uygulama alanının parçasıdır.

Hamamda yıkanma süreci belirli aşamalar dâhilinde gerçekleştirilmektedir. İlk aşamada terleme ve keselenme işlemleri yapılmakta, ardından birinci su ile yıkanma gerçekleşmektedir. Bu sürecin ardından soğukluk bölümünde verilen mola sırasında yöresel yiyecekler tüketilmektedir. Molanın ardından ikinci su ile yıkanma tamamlanmaktadır. Yıkanma sürecinin sonunda, Gaziantep’te kurna için kullanılan yerel ad olan curun temizlenir ve yeniden doldurulur, ardından abdest alınmasıyla birlikte yıkanma süreci tamamlanır.

Gaziantep hamamlarında kullanım düzeni belirli zaman dilimlerine göre kadın ve erkekler arasında ayrılmaktadır. Gündüz saatleri kadınlara, akşam saatleri ise erkeklere ayrılan kullanım biçimi geleneksel uygulamalar arasında yer almakta ve günümüzde de devam ettirilmektedir. Kadınlara özgü hamam kullanımında, hamama gidilmeden önce haber verilmesi ve hamam görevlisi olarak bilinen natırın evlere giderek hamam bohçasını ve gerekli eşyaları hamama taşıması bu sürecin bir parçasını oluşturmaktadır. Natırın hazırlık sürecinin ardından hamam kullanıcıları belirlenen alanlara yerleşerek yıkanma düzenine katılmaktadır. Günümüzde bu uygulamaların büyük ölçüde ortadan kalktığı, ancak bazı unsurlarının kültürel hafıza içinde varlığını sürdürdüğü görülmektedir.

Gaziantep Hamamlarında Kültürel ve Sosyal Uygulamalar

Gaziantep hamamları, yıkanma işlevi ile birlikte toplumsal ilişkilerin kurulduğu ve kültürel aktarımın gerçekleştiği mekânlardır. Bu yapılar, gündelik yaşam içinde sosyal etkileşimlerin yoğunlaştığı, geleneksel uygulamaların sürdürüldüğü ve belirli ritüellerin gerçekleştirildiği sosyal ve kültürel ortamlar olarak işlev görür. Hamamlarda, geçiş dönemleri, tören geleneği ve sosyal ihtiyaçlarla bağlantılı olarak nişan hamamı, gelin hamamı, güvey hamamı, nevse (lohusa) hamamı, kırk hamamı, ev çıkarma hamamı, asker hamamı, dilek hamamı, adak hamamı ve kız bakma gibi ziyaretler düzenlenir. Bu uygulamalar, hamama gidiş nedenlerini belirleyen geleneksel kullanım biçimleri olup, aynı zamanda bu etkinliklerin adlandırılmasına da yansır.

Gaziantep’te kadınlar arasında hamam kullanımı, toplu katılıma dayalı ve belirli durumlara bağlı olarak şekillenen bir nitelik taşır. Bu etkinlikler çoğunlukla gün boyu sürer ve kadınlar arası sosyal ilişkilerin kurulmasına imkân sağlar. Salça çıkarma ve şire yapımı gibi yoğun emek gerektiren ev içi faaliyetlerin ardından hamama gitmek ise temizlikle birlikte dinlenme ve sosyalleşme ihtiyacını karşılayan yerleşik bir alışkanlık olarak sürdürülür.

Hamam kullanımı, bireysel temizlikle birlikte toplu katılımı içeren bir süreç olarak şekillenir. Sohbet, yeme-içme ve eğlence biçimleri bu mekânlarda bütünleşir. Geçiş dönemleri ve tören geleneği bu ortamda sürdürülür ve hamam kültürü gündelik yaşam içinde süreklilik kazanır. Bu yönüyle hamamlar, toplumsal dayanışmanın güçlendiği ve kültürel uygulamaların kuşaklar arasında aktarıldığı sosyal mekânlardır.

Nişan Hamamı

Nişan hamamı, evlilik ritüelleri kapsamında nişan merasiminden sonra düzenlenen geleneksel bir hamam etkinliğidir. Bu etkinlikte çoğu zaman gidilen hamamın tamamının kapatılması tercih edilir. Hamamın tamamının kapatılmasının mümkün olmadığı durumlarda kayınvalide tarafından hamamın bir bölümü kiralanır. Düğün öncesinde gerçekleştirilen bu etkinlikte yöresel ikramlıklar ve yemekler hazırlanır, sazlı-sözlü eğlenceler düzenlenir.

Gelin Hamamı

Gelin hamamı, evlilik ritüelleri kapsamında düğünden birkaç gün önce düzenlenen ve hamam eğlenceleri içinde özel bir yere sahip olan geleneksel bir uygulamadır. Gelin hamamı öncesinde hamamla görüşülerek mekânın tamamı ya da bir bölümü gelin ve davetlileri için ayrılır ve kız tarafının akraba ve arkadaşları hamama davet edilir. Etkinliğin gerçekleştirileceği gün hamamın sıcaklık ve soğukluk bölümleri, göbek taşı ve gelinin oturacağı alan mum, balon, çiçek ve kurdele gibi süsleme unsurlarıyla hazırlanır.

Gelin hamamında hediyeleşme önemli bir yer tutar. Davetlilere verilmek üzere tas, tarak, kese, lif, sabun ve kına gibi eşyalar hazırlanarak gelinin annesi tarafından hamama girişte dağıtılır. Gelin için hazırlanan hediyeler ise kayınvalide tarafından sunulur; bu kapsamda ipek peştamal, bakır tas, gümüş ayna, tarak, nalın ve havlu gibi eşyalar geline takdim edilir.

Gaziantep’te gelin hamamının ayırt edici unsurlarından biri “Şamşırak” geleneğidir. Şamşırak, misk, amber, gül ve tarçın gibi çeşitli bitkisel ve kokulu unsurların karışımından elde edilen özel bir sudur. Bu uygulamada, yıkanma sürecinin tamamlanmasının ardından gelin hamam içinde iki kapı eşiğine getirilir ve evliliğin huzurlu ve bereketli olması temennisiyle, tercihen mutlu ve çocuk sahibi bir kadın tarafından gelinin başına şamşırak suyu dökülür.

Nefse Hamamı

Yörede lohusaya “nefse” adı verilir. Nefse hamamı, Gaziantep’te anne ve bebek için gerçekleştirilen geleneksel bir uygulamadır. Bu uygulama, bebek için kırklama yapılması nedeniyle “kırk hamamı” olarak da adlandırılır. Hem annenin hem de bebeğin kırkının çıkması dolayısıyla anne ve bebek için ayrı yıkanma ritüelleri gerçekleştirilir. Nefse hamamı ya da kırk hamamı olarak adlandırılan bu uygulama için özel bir hamam tercih edilmez; kırklama işlemi farklı hamamlarda benzer biçimde uygulanır.

Kırklama, Gaziantep’te nefse hamamı kapsamında anne ve bebek için gerçekleştirilen törensel bir uygulamadır. Bu uygulama için kırkıncı günün beklenmesi zorunlu olmayıp, kırkıncı güne yakın uygun bir zamanda hamam düzenlenir. Kırklanma işlemi, hamamda yıkanma tamamlandıktan sonra gerçekleştirilir. Bu süreçte bebeğin tuzlanması yaygın bir uygulamadır. Bu işlemde ince tuz tülbentten geçirilerek bebeğin vücuduna hafifçe sürülür. Bu uygulamanın bebeğin sağlıklı olmasına ve ilerleyen yaşlarda vücut kokusunun oluşmasını önlediğine ilişkin bir inanç vardır. Gaziantep’te kurna için kullanılan yerel ad olan curun içine su doldurulurken el su içinde hareket ettirilerek kırka kadar sayılır. Bu sayma işlemiyle su “kırk suyu” olarak kabul edilir ve baştan aşağı dökülür. Tuzlama işleminin ardından bebeğin üzerine ılık su dökülür ve bebek sıcaklık bölümünden çıkarılır.

Hamamda ilk yıkanmanın ardından lohusaya “nefse emi” sürülür. Nefse emi, lohusanın ağrılarını hafifletmek amacıyla kırk çeşit baharatın öğütülmesiyle hazırlanan bir karışımdır. Bu karışım pekmezle karıştırılarak birkaç gün bekletilir ve macun kıvamına ulaştıktan sonra kullanılır. Hamamda lohusanın boynundan ayağına kadar tüm vücuduna sürülen karışım bir süre bekletilir, ardından lohusa göbek taşında yeniden yıkanır.

Ev Çıkarma Hamamı

Ev çıkartma hamamı, Gaziantep’te özellikle mevsimsel geçiş dönemlerinde gerçekleştirilen kapsamlı ev temizliğinin ardından düzenlenen geleneksel bir hamam uygulamasıdır. İlkbahar ve sonbaharda yapılan bu uygulamada ev, kadınlar ve gerektiğinde yardımcılar tarafından baştan sona temizlenir; bu dönemde kışa hazırlık kapsamında çeşitli gıda hazırlıkları da gerçekleştirilir.

Bu işlemlerin tamamlanmasının ardından aile bireyleri, zaman zaman komşuların da katılımıyla hamama gider. Ev çıkartma hamamı, yoğun geçen hazırlık döneminin ardından arınma ve dinlenme ihtiyacını karşılayan bir gelenek olarak sürdürülür. Genellikle haftanın belirli günlerinde düzenlenen bu uygulamada, ev içi iş yükünü azaltmak amacıyla yemekler çoğunlukla dışarıdan temin edilir.