GAZİANTEP HALAYLARI

Gaziantep yöresinin coğrafi ve kültürel dinamikleriyle biçimlenen, düğün ve kutlamalarda davul-zurna eşliğinde topluca icra edilen geleneksel halk danslarıdır.

Dans, insanın beden aracılığıyla duygu, düşünce ve toplumsal deneyimleri ifade ettiği ve sanatsal nitelik taşıyan en eski anlatım biçimlerinden biridir. Tarihsel süreçte dans, dinsel, sosyal ve kültürel bağlamlar içinde gelişerek farklı işlevler kazanmıştır. Bu gelişim doğrultusunda dans, toplumsal yaşamın, ritüellerin, törenlerin ve geleneksel uygulamaların bir parçası hâline gelmiş; eğlence, kutlama ve bir araya gelme biçimleri içinde önemli bir yer edinmiştir.

Belirli bir coğrafi alan içinde usul, makam ve ritim bakımından ortak özellikler gösteren; yöreye özgü çalgılar eşliğinde icra edilen; hareket düzeni, figür yapısı ve dizilim özellikleri açısından benzerlik taşıyan ve icrada ortak bir tavır birliği sergileyen dans grupları tür olarak adlandırılır. Bu türler, ait oldukları yörede yaygın biçimde icra edilir ve katılımcılar arasında ortak bir duygulanım oluşturur. Bu türler içerisinde halay, Anadolu’nun geniş coğrafyasında görülen ve toplu katılıma dayalı yapısıyla öne çıkan bir halk dansıdır. Halay sözcüğü, Türk kültür tarihinde alay, aley, aliy, bulay, buley, haley, halıy ve haliy gibi farklı biçimlerde kullanılır. Bu adlandırmaların ortak anlamı bir araya gelme, birlikte hareket etme, düzen içinde bulunma ve topluluk oluşturma düşüncesi etrafında şekillenir. Bu yönüyle halay, toplu birlikteliği ifade eden kültürel bir yapı niteliği taşır ve yöreye özgü figür, ritim ve tavır özellikleriyle biçimlenerek katılımcılar arasında birlik duygusu oluşturur. Halaylar, biçimsel olarak belirli bir sıra ve düzen içinde ilerleyen bölümler hâlinde düzenlenir. Bu bölümler, hareket ve tempo özelliklerine bağlı olarak ağırlama, yeldirme, yanlama, sıktırma, yaslama, kollama, ayrılma, zahma ve hoplatma gibi adlarla anılır.

Halay, Gaziantep yöresinde yaygın olarak icra edilen bir dans türü olup bölgedeki halayların oluşumu, göç hareketleri, iskân süreçleri ve tarihsel-toplumsal dinamiklerle şekillenmiştir. Yörenin coğrafi yapısı da bu oluşumda belirleyici bir unsurdur. Dağlık ve ovalık alanlar arasındaki farklılık, adım kullanımı ve beden tavrında belirgin ayrışmalar ortaya koyar. Sof Dağı ve devamında Kilis-Musabeyli ile Toroslara uzanan dağlık kesimlerde parmak ucu kullanımına dayalı daha yükseltilmiş bir hareket karakteri gözlenirken Nizip, Oğuzeli ve Karkamış çevresini kapsayan Barak ovasında ayağın tabanına dayalı daha basık ve dengeli bir hareket düzeni öne çıkar. Bu farklılaşma, bölgenin iklim özellikleriyle de ilişkilidir. Ovalık alanlarda daha yumuşak geçişli hareketler görülürken dağlık alanlarda daha güçlü ve belirgin basışlara dayalı bir tavır gelişmiştir.

Gaziantep yöresinde halayların sınıflandırılması, adım düzeni, ezgi ve ritim gibi ortak yapısal özellikler esas alınarak yapılır. Bu sınıflandırma, aynı grupta yer alan halayların yapı ve karakter bakımından benzer özellikler göstermesi ilkesine dayanır. Bu bağlamda özellikle hareket düzeni ve ritim yapısı, halayların karakterini belirleyen temel unsurlar arasında yer alır. Nitekim yöredeki halay grupları, büyük ölçüde benzer hareket düzeni ve ritim kalıpları etrafında biçimlenmiştir. Bu çerçevede halaylar, kabalar, düzler, şirvaniler, galatalar, Arabiler, kırık hava halayları, maneler, hoplatmalar ve delilolar olmak üzere çeşitli gruplar altında sınıflandırılır. Kabalar tüm kabalar, yarım kabalar ve haleyler; düzler ise türkülü ve türküsüz örnekler şeklinde alt gruplara ayrılır.

Yörede halaylar kadın, erkek ve karma gruplar tarafından icra edilir. Kadınlar ve erkekler tarafından ayrı ayrı icra edilen halayların yanı sıra her iki cinsin birlikte yer aldığı ortak bir repertuvar da bulunur. Bu farklılaşma halayların adım düzeni, beden tavrı ve icra özelliklerinde belirli ayrımlar ortaya koyar. Bu nedenle halaylar, yalnızca cinsiyete dayalı bir ayrımla değil, icra ortamı ve yapısal özellikler dikkate alınarak ele alınır.

Gaziantep yöresi halaylarında geleneksel kuruluş düzeni, toplu icranın biçimsel yapısını belirleyen temel unsurlardan biridir. Yörede halaylar çoğunlukla yarım daire, daire ve düz dizi biçiminde icra edilir. Bu dizilişler, katılımcılar arasındaki hareket birlikteliğini ve icra yönünü düzenler. Halayların kuruluşunda tutuş biçimleri de belirleyici bir yer tutar. Açık el tutuşu, kapalı el tutuşu, dirsek tutuşu ve omuzdan tutuş yörede görülen başlıca tutuş biçimleridir. Bu tutuşlar, halayın hareket karakterini, beden tavrını ve toplu icra düzenini doğrudan etkiler.

Gaziantep yöresi erkek halaylarında icra, halay başı tarafından yönlendirilir. Halay başının elinde genellikle beyaz, işlemeli bir mendil (yağlık) bulunur. Halay başı ile yanındaki katılımcı arasında tutulan uzun bir poşu veya yağlık, halayın bütünlüğünü koruyan ve hareket düzenini destekleyen bir unsur olarak kullanılır. Halay başının bu bağı kopararak dizilişten ayrılması genel olarak tercih edilmez; ancak ritmin hızlandığı bölümlerde, halay başının kısa süreli doğaçlama adımlar için öne çıkması mümkündür.

Halay başı, icranın başlangıcında temel adım düzenini belirler ve diğer katılımcılar bu düzeni takip eder. Dizilişin sonundaki katılımcılar daha sade adım kalıplarıyla hareket bütünlüğünü sürdürür. Bu yapı içinde halay başının el, kol ve ayak hareketleri daha belirgin ve vurgulu bir karakter taşır. Sağ elde tutulan mendil, icra boyunca baş üstünde titretilir ve bilek hareketleriyle kişiye özgü bir mendil kullanımı ortaya çıkar. Bu kullanım beden hareketleri, baş ve mimiklerle birlikte halay başının kişisel tavrının bir parçası hâline gelir.

İcra sürecinde davul ve zurna eşliği belirleyici bir yer tutar. Çalgıcıların halay başı ile yanındaki katılımcı arasında tutulan poşunun altından geçerek giriş ezgisini icra etmesi, halay başına gösterilen saygının bir ifadesi olarak kabul edilir. Erkek halaylarında katılımcılar, icra sırasında coşku ve heyecanlarını sözlü ünlemlerle dışa vurur. Bu ünlemler, halayın ritmik yapısıyla uyumlu biçimde icraya eşlik eder.

Gaziantep yöresi kadın halaylarında diziliş ve tutuş biçimleri, icranın yapısal özelliklerini belirleyen temel unsurlar arasında yer alır. Kadın halayları yalnızca kadınlardan oluşan gruplar hâlinde icra edilebildiği gibi düğün ve benzeri toplu etkinliklerde kadın ve erkek katılımcıların birlikte yer aldığı karma dizilişler şeklinde de görülür. Bu tür dizilişlerde erkekler genellikle halayın başında, kadınlar ise devamında yer alır ya da akrabalık ilişkilerine bağlı olarak yan yana dizilimler oluşur. Kadın halaylarında tutuş biçimleri çoğunlukla açık el tutuşu ve kapalı el tutuşu şeklinde görülür; yalnızca kadınlardan oluşan dizilişlerde ise dirsek teması ve küçük parmakla kurulan bağlantılar yaygın olarak tercih edilir. Bu tutuş biçimleri, halayın hareket düzeni ve beden tavrını doğrudan etkiler.

Kadın halaylarında icra, toplu hareket düzenine bağlı bir bütünlük içinde gerçekleşir. Halay başı, yöre tavrını en iyi yansıtan ve icrayı yönlendiren kişi olarak öne çıkar. Genel olarak dizilişten ayrılmadan hareket eder ve temel adım düzenini diğer katılımcılarla birlikte sürdürür. Halay başının bir ya da iki elinde genellikle renkli veya beyaz, işlemeli ve pullu mendiller bulunur. Her iki elde mendil bulunduğu durumlarda, diziliş bütünlüğünü korumak amacıyla yanındaki katılımcıyla temas sürdürülür. Mendil kullanımı, kol hareketleriyle birlikte ritimle uyumlu bir ifade biçimi oluşturur ve halay başının kişisel tavrının önemli bir parçasını oluşturur. Mendillerin ucu düğümlenerek tutulması ya da parmağa sarılarak döndürülmesi gibi farklı kullanım biçimleri görülür. Bu hareketler, ritimle uyumlu olarak titreşimli ve döngüsel bir karakter kazanır.

Kadın halaylarında hareket karakteri, erkek halaylarına kıyasla daha kontrollü ve sınırlı adım kullanımıyla belirginleşir. Bu nedenle ayak hareketleri görece daha sade kalırken kol ve el hareketleri icrada daha belirgin bir ifade alanı oluşturur. El ve kol hareketleri, kimi zaman halay başı tarafından öne çıkarılırken, kimi zaman tüm katılımcılar tarafından eş zamanlı olarak gerçekleştirilir. Kadın halaylarında katılımcılar, icra sırasında coşku ve heyecanlarını mâni söyleyerek ve zılgıt yoluyla ifade eder. Toplu coşkuyu simgeleyen zılgıtlar, ritmik yapıyla uyumlu biçimde icraya eşlik eden sözlü ve sesli ifade unsurlarıdır. Bu ünlemler çoğunlukla erkek halaylarında dile getirilen nara türü seslenişlerin ardından karşılık olarak ortaya çıkar. Gaziantep yöresinde kadın halayları, “Yağlık Kenarı”, “Şekeroğlan”, “Zellocan”, “Hallüme”, “Zennube” ve “Teze Gelin” gibi farklı adlarla bilinen örnekleri içerir ve genellikle belirli bir sıra ve geçiş düzeni içinde icra edilir.

Gaziantep yöresi halayları içinde yer alan kabalar, kendi içinde tüm kabalar ve yarım kabalar olmak üzere iki ana gruba ayrılan bir halay türüdür. Gaziantep yöresinde halayların icrası çoğunlukla tüm kaba ile başlatılır. Tüm kabalar, ağır tempolu bir başlangıç karakteri gösterirken yarım kabalar daha hızlı ve akıcı bir hareket yapısına sahiptir. Her iki türde de hareket düzeni belirli bir hızla başlayıp aynı karakterde sonlanır. Kabaların yapısı, yürüme ve gezinme bölümlerinin belirli bir sıra içinde tekrarlandığı bir hareket düzenine dayanır. Bu yapı içinde ritimle ilişkili olarak gerçekleştirilen çökme hareketleri, kabalara özgü ayırt edici unsurlar arasında yer alır.

Kabalar, yüksek icra becerisi gerektiren halaylar arasında yer alır. Bu nedenle, her halay başı tarafından icra edilemediği gibi davul ve zurna icracılarından da ileri düzey ustalık beklenir. İcra sürecinde, halay başı ve ona eşlik eden sınırlı sayıda katılımcı etkin rol alırken dizilişte yer alan diğer katılımcılar çoğunlukla izleyici konumunda kalır. Kabaların temel ritim ve hareket yapısı korunmakla birlikte, icra doğaçlamaya açıktır. Halay başı, yöresel tavrı ve hareket kalıplarını koruyarak kişisel doğaçlama unsurlar sergileyebilir. Bu doğaçlama yapı, davulun ritmik süslemeleri ve zurnanın ezgisel çeşitlenmeleriyle birlikte kabaların karakteristik icra biçimini oluşturur.

Düzler, Gaziantep yöresinde yaygın olarak görülen halay türleri arasında yer alır. Bu halaylarda icra, sade ve gösterişten uzak bir hareket düzenine dayanır. Karakter olarak ağır tempolu bir yapı sergileyen düzlerde, hareket çeşitliliği sınırlıdır ve genel icra boyunca belirli bir düzen korunur. Halay başının belirli bölümlerde gerçekleştirdiği doğaçlama hareketler dışında, katılımcıların adım düzeni büyük ölçüde tekdüze bir yapı gösterir.

Gaziantep yöresi düz halaylarında icra sırasında uzun hava türünde türküler önemli bir yer tutar. Bu bölümlerde katılımcılar, adım düzenini daha sade ve belirginliği azaltılmış hareketlerle sürdürerek dinlenme niteliği taşıyan bir icra gerçekleştirir. Türkü icrası sırasında zurna, ezgisel geçişlerde eşlik eder. Sözlü bölümün tamamlanmasının ardından davul ve zurna eşliğiyle halay yeniden belirgin ritim ve hareket düzenine kavuşur. Düz halaylarda icra edilen bu türküler, Barak, Düden ve İskân ağızlarına özgü uzun hava örneklerinden oluşur. Bu repertuvar, İskân havaları ve Barak olarak adlandırılan türkü gruplarını içerir.

Şirvani, Gaziantep yöresi halay kültüründe hem bir icra tavrını hem de bu tavra bağlı halay örneklerini ifade eden bir kavramdır. İcra biçimi olarak Şirvani, orta hızlı ve akıcı hareket karakteriyle ayırt edilir. Bu kapsamda Şirvani, Aşey Şirvanisi, Barazi, Com, Kırıkhan ve İslahiye Şirvanisi gibi örnekler aynı grup içinde değerlendirilir ve hareket düzeni ile ritim yapısı bakımından benzer özellikler gösterir. Şirvaniler canlı ve hareketli yapılarıyla kadın, erkek ve karma halaylarda yaygın biçimde icra edilir.

Galatalar, Gaziantep yöresi halayları içinde benzer icra ve hareket özellikleri gösteren örnekleri kapsayan bir grup adıdır. Bu halaylar, kadın, erkek ve karma gruplar tarafından yaygın biçimde icra edilir. Dört zamanlı ritim yapısı üzerine kurulu olan galatalar, öne–arkaya salınımlı hareket düzeni ve akıcı icra karakteriyle belirginleşir. Katılımcı sayısı bakımından geniş bir kitleye hitap eden bu halaylar, yöredeki birçok halay türüne kıyasla daha hareketli bir yapı sergiler.

Galataların yapısı, genellikle sallama ve gezinme olmak üzere iki ana bölümden oluşur. Sallama bölümü, halayın tüm katılımcılar tarafından birlikte sürdürülen temel hareket düzenini içerir. Gezinme bölümü ise katılımcıların alkışla eşlik ettiği, halay başı ve sınırlı sayıda kişinin dizilişten ayrılarak doğaçlama hareketler gerçekleştirdiği kısımdır. Bu bölümler, icra sürecinde dönüşümlü olarak tekrar eder. Gezinme bölümündeki doğaçlama hareketler, ritmik ve sözlü ifade bakımından manelere yakınlık gösterir.

Galatalar ve bu gruba yakın örnekler, yürüme ve gezinme bölümlerinin yanı sıra bazı durumlarda çökme hareketlerini içeren bir düzen içinde icra edilir. “Galata”, “Eski Galata”, “Halebi”, “Sallama”, “Yağlık Kenarı”, “Küllük”, “Darbuze”, “Susam”, “Cezayir”, “Çoban”, “Dallıbasma”, “Bülbülün Kanadı” ve “Gürsel”, yörede en yaygın görülen örnekler arasında yer alır. Bu örnekler arasında bazı halaylar, özellikle “Darbuze” ve “Susam”, hoplatma bölümleri içermesi bakımından diğerlerinden ayrılır. “Çoban” ve “Bülbülün Kanadı” gibi örneklerde ise türkülü icra öne çıkar.

Gaziantep yöresinde halayların icrası, toplumsal yaşamın farklı bağlamlarında ortaya çıkan işlevsel bir yapı sergiler. Bu icra biçimi özellikle evlenme geleneği içinde belirginleşir. Çeyiz hazırlıkları, bayrak dikimi, kına gecesi, düğün, gelin çıkarma ve gelin alma gibi aşamalar, halayların düzenli ve yoğun biçimde yer aldığı başlıca tören alanlarıdır. Bu süreçlerde halay, tören akışını düzenleyen ve katılımcılar arasındaki etkileşimi sağlayan bir unsur olarak işlev görür. Bu tür etkinliklerde icra belirli bir düzen içinde gerçekleşir. Halay başı hareket düzenini yönlendirir. Davul ve zurna icracıları ritim ve ezgi yapısını belirler. Yörede “abdallar” olarak adlandırılan müzisyenler icranın merkezinde yer alır. Def icracıları ve köçekler de bu yapının parçasıdır. Böylece halay, farklı gruplarının bir araya geldiği bütüncül bir icra alanı oluşturur.

Halaylar, evlenme törenlerinin yanı sıra bayramlar, şenlikler ve mevsimsel etkinliklerde de icra edilir. Bu yönüyle halay, eğlence ve kutlama işleviyle sınırlı kalmaz; topluluk içinde birlik ve aidiyet duygusunu pekiştirir, sosyal dayanışmayı güçlendirir. Kültürel belleğin aktarımında etkili bir araç olarak yöreye özgü tavır, ritim ve hareket düzenlerinin kuşaklar arasında sürekliliğini sağlar. Bu bağlamda halay, Gaziantep yöresinde toplumsal ilişkilerin kurulması ve sürdürülmesinde belirleyici bir kültürel unsur niteliği taşır.

Gaziantep yöresi halk dansları içinde, toplu katılıma dayalı halayların yanı sıra izleme ve gösterime dayalı seyirlik oyunlar da önemli bir yer tutar. Bu oyunlar, belirli bir düzen içinde icra edilmekle birlikte, izleyici–icracı ayrımının daha belirgin olduğu, bireysel beceri, çeviklik ve güç unsurlarının öne çıktığı bir yapıya sahiptir. Çoğunlukla düğünler ve gece eğlenceleri gibi toplu etkinliklerde ortaya çıkan seyirlik oyunlar, eğlence işlevinin yanı sıra rekabet, gösterim ve topluluk içi etkileşim gibi unsurları da içerir. Bu bağlamda sinsin, Gaziantep yöresinde seyirlik oyunlar içinde en belirgin örneklerden biri olarak öne çıkar.

Sinsin sözcüğü, dansa uyum sağlama anlamıyla ilişkilendirilir; sessiz hareket etme, saklanma ve sinsi davranma gibi anlam alanlarıyla da bağlantılıdır. “Sin” sözcüğü, bazı bölgelerde mezarlık anlamında kullanılır. Sinsin adı, ateşi kuvvetli bir ağaç türünü ifade eden bir adlandırma olarak da bilinir ve kayın ağacının yerel adlarından biri olarak geçer.

Sinsin, Türk halk dansları içinde seyirlik oyunlar grubunda yer alan ve Anadolu’nun farklı bölgelerinde görülen bir ateş dansıdır. Yerel uygulamalara bağlı olarak çeşitlilik gösteren bu oyun, toplu katılıma dayalı halaylardan farklı bir icra yapısına sahiptir. Genellikle düğün törenleri kapsamında, gece saatlerinde ve açık alanda, ateş etrafında kurulan bir düzen içinde erkekler tarafından davul ve zurna eşliğinde icra edilir. İcra sırasında kaçma ve kovalamaya dayalı hareketler belirleyicidir. Bireysel çıkışların öne çıktığı bu yapıda, katılımcılar dönüş hareketleriyle birlikte çeviklik, güç ve dayanıklılık sergiler. Bu yönüyle sinsin, rekabete dayalı bir hareket düzeni içerir ve izleyici ile icracı ayrımının belirginleştiği bir yapı ortaya koyar.

Gaziantep yöresinde düğünlerde halay kurmak yerleşik bir gelenektir. Kurulan halaylar, uzun diziler hâlinde sürdürülür ve akşam saatlerine kadar devam eder. Sinsin, bu akış içinde halayın ortasında ya da sonunda, gece saatlerinde ortaya çıkan bir seyirlik icra olarak yer alır. İcra, köy meydanında büyük bir ateş yakılmasıyla başlar. Davul, önce yavaş tempoda tek bir ritimle çalınır ve bu ritim sinsine çağrı işlevi görür. Halay dağılır, ateş çevresinde geniş bir halka oluşturulur. İlerleyen aşamada davul ritmi hızlanır ve halkadan bir kişi çıkarak ateş etrafında tek ayak üzerinde sekerek dönmeye başlar. Bir el yere yöneltilir, diğer el yukarı kaldırılarak göğe doğru tutulur. Bu süreçte, katılımcılar arasında kovalamaya dayalı karşılaşmalar gelişir. Kimi zaman çevreden bir kişi ortaya çıkan icracıya yönelir kimi zaman da ortadaki kişi, seçtiği bir katılımcıyı işaret ederek karşılaşmaya davet eder.

İcra süreci ilerledikçe sinsin, güç ve çevikliğin öne çıktığı bir gösterim niteliği kazanır. El, kol ve beden hareketleri belirli bir düzen içinde gerçekleştirilir. Yukarı kaldırılan el baş üzerinde, avuç içi göğe dönük tutulur ve bilekten keskin hareketlerle sağa sola çevrilir. Diğer el, aşağıyı işaret eder. Ateş etrafında dönülür, ateşe işaret edilir ve zaman zaman ateşin üzerinden atlanır. Bu hareketler, Türk kültüründe gök, ay, güneş ve ateşle ilişkili inanç ve arınma pratikleriyle bağlantılı bir anlam çerçevesi içinde değerlendirilir. Günümüzde sinsin, geçmişteki yaygınlığına kıyasla daha sınırlı ortamlarda görülmekle birlikte, düğün bağlamında ortaya çıkan ve zaman içinde seyirlik nitelik kazanan bir icra biçimi olarak varlığını sürdürür.