GAZİANTEP AĞZI

Gaziantep ağzı, Gaziantep’in tarihî, coğrafî ve kültürel konumuna bağlı olarak şekillenen; Oğuz ve kısmen Oğuz dışı Türk boylarının dil özelliklerini taşıyan, Türkiye Türkçesi ağızları içinde Batı Grubu’nun VII. alt ağız grubunda yer alan ve Suriye Türkmen ağızları ile Türkiye Türkçesi ağızları arasında geçiş niteliği gösteren yerel ağız bölgesidir.

Gaziantep, coğrafi konumu dolayısıyla tarih boyunca stratejik bir öneme sahip olmuştur. Türkiye’nin doğusu ve batısı; Orta Doğu ve Türkiye arasında bir geçiş güzergahı üzerinde yer almaktadır. Bu yönüyle bir köprü görevi gören bölge, Fırat Nehri havzasına ve Bereketli Hilal’e yakın konumu nedeniyle geçmişten günümüze önemli bir ticaret ve yerleşim merkezi olmuştur. Şehrin tarihsel önemini artıran unsurlardan biri de tarihî İpek Yolu’nun şehrin sınırlarından geçmesidir. Bu ticaret yolu, geçmişte olduğu gibi günümüzde de şehrin ekonomik ve kültürel yapısını etkileyen önemli unsurlardan biri olmayı sürdürmektedir. Stratejik yeri sayesinde farklı kültürlerin buluşma noktası hâline gelen Gaziantep, bu özelliğiyle zengin tarihî ve kültürel bir mirasa sahiptir.

Antik çağlardan itibaren yerleşim yeri olan Gaziantep, dünyanın en eski şehirleri arasında kabul edilmektedir. Bu özelliğinden dolayı birçok devletin hakimiyeti altına giren Gaziantep ve çevresinde Roma, Bizans, Emeviler ve Abbasiler hakimiyet kuran başlıca devletlerdir. Türkler ise bu bölgeye tarihî kaynaklara göre 11. yüzyılda gelmiştir. Ancak yapılan çalışmalar Türklerin bu bölgeye Sakalar zamanında gelmiş olabileceğini de göstermektedir. Türklerin Anadolu’ya ve dolayısıyla bu bölgeye büyük gruplar hâlinde gelişi Anadolu Selçukluları döneminde gerçekleşmiştir. Daha sonra Osmanlı Devleti, Mercidabık Savaşı’yla bölgeyi hakimiyeti altına almış ve uygulanan iskân politikasıyla bölgeye çok sayıda Türk boylarının yerleştirilmesiyle Gaziantep ve çevresinde Türk nüfusu artmıştır. Buna göre bölgeye 24 Oğuz boyundan en az 13’ünün yerleştiği tarihî kaynaklarda görülmektedir. Bunlar Avşar, Kızık, Beydili, Barak, Çepni, Bayat, Bayındır, Kınık, Yazır, Döğer, Büğdüz, Karkın, Karakeçili, Cerit gibi Oğuz boylarıdır. Ancak bölgenin tarihi çok eskilere dayandığı için bölgede Oğuz dışı unsurların (Kıpçak boylarının) etkisi de görülmektedir. Bu durum bölgenin zengin ve çeşitli bir kültürel ve dil yapısına sahip olmasını sağlamıştır. 

Gaziantep’in sahip olduğu zengin tarihi, bölgenin ağız özelliklerini de etkilemiştir. Gaziantep ağız özelliklerinin, bölgeye yerleşen ilk Türk topluluklarıyla oluştuğu söylenebilir. Zengin ve çeşitli bir ağız bölgesi olan Gaziantep, bulunduğu konumdan dolayı “köprü ağzı” olarak kabul edilmektedir. Bu durum, Gaziantep ağzının ses ve şekil bilgisi bakımından çeşitli özellikler taşıdığını ve birçok ağız bölgesiyle benzerlik gösterdiğini ortaya koymaktadır. Ses ve şekil bilgisi özellikleri bakımından Türkiye Türkçesi ağızlarının üç ana ağız grubundan Batı Grubu ağızları içinde; “Tarsus (İçel), Ereğli, Konya merkez ilçesinin bazı yöreleri, Adana, Hatay, Kahramanmaraş, Gaziantep, Adıyaman, Darende, Akçadağ, Doğanşehir (Malatya), Birecik, Halfeti (Urfa) ağızları”yla birlikte VII. alt ağız grubunda yer almaktadır. Ancak Gaziantep ağzı, sadece Türkiye Türkçesi ağızları için değil aynı zamanda Suriye Türkmen ağzı ve Türkiye Türkçesi ağızları arasında da köprü vazifesi görmektedir. Bu nedenle ağız özellikleri bakımından Gaziantep ağzı, Suriye Türkmen ağızlarıyla benzerlik göstermektedir. Aynı zamanda Gaziantep ağzı, çağdaş Türk yazı dilleriyle de ortak dil özelliklerine sahiptir. 

Ses Bilgisi

Gaziantep ağzında yazı dilinden farklı ve anlam ayırıcı olarak kapalı e [ė] ünlüsü ve “ġ, ḫ, ḥ, ḳ ve ŋ” ünsüzleri bulunmaktadır. Çeşitli ses bağlı olarak ortaya çıkan ünlü ve ünsüzler de vardır. Ancak bu sesler anlam ayırıcı özelliğe sahip değildir.

1. Eski Türkçe dönemi yazılı metinlerinde tespit edilen kapalı e [ė] ünlüsü, Gaziantep ağzında anlam ayırıcı bir ünlü olarak kullanılmaktadır. yėdi, bėş, ėt, ėtek, ėl, ėsgi.

2. Ünlüler arasında kalınlık-incelik uyumuna aykırı kullanımlar olsa da Gaziantep ağzında kalınlık-incelik uyumu tamdır. ġızıḳı, anamġıl, güççǖken, ḫazıllarḳan. Ancak bazı ağız bölgelerinde bu uyumun bozulduğu görülmektedir. ḫamuri, gelemėdıḫ, basdırdi, işıḫ, ifaḫ, ġuzulari.

3. Düzlük yuvarlaklık uyumu yazı diline göre sağlamdır. Yazı diline uyuma aykırı kelimeler, Gaziantep ağzında uyuma girmektedir. ḫamır, çamır, yāmır, pammıġ, davıl.

4. Bazı ağız bölgelerinde s- > ş- ; ş- > s- değişmesi görülmektedir. şen , seker.Damaksıl n ünsüzü kelime içinde sonunda ve bazı eklerde korunmaktadır. laŋ laŋ, beŋzer, ġoŋāḳ, üŋ, deŋiz, piŋar, soŋbaḥar, yeŋi, ḥaŋı.

5.  Bu ağız bölgelerinin en karakteristik seslerinden biri, hem Türkçe hem de alıntı kelimelerde ön, iç ve son seste işitilen, hırıltılı [ḫ] ünsüzüdür. yaḫın, ḫatın, yaḫa, çuḫur, tıḫıl tıḫıl, ḫırsız, ifaḫ, ḫamır, ḫaşıl, ḫabar, toḫum, ḫoruz.

6. Gaziantep Suriye sınırında yer aldığı için ağız özelliklerinde Arapçanın etkisi görülmektedir. Gaziantep ağzına Arapçadan geçmiş olan ayn ünsüzü hem Türkçe hem de alıntı kelimelerde duyulmaktadır. bʿārırdıġ, sıcʿāġ, dʿāved, sʿā, tʿāġ tʿāġ, salıncʿāġ, ʿabla, pʿåtadʿāġ, ʿanʿaġdır, bʿāzi, lʿaḥmecin, duʿā, ʿayni, ḥʿáyvan, ʿayel.

7. Söyleyişi zor olan “r ve l” ünsüzlerinin önünde düzenli olarak ünlü türemesi görülmektedir. ıramazan, ürüya, urumlar, irezilli̇̄g, ʿörüh, iregli.

8. Kelime başında “k- > g-, ḳ->ġ-, t- >d-, p->b-” değişmeleri sistemli bir biçimde görülmektedir. ġoymak, bişirmek, daş, ġʿådın, barmāk, balcan, duz, bire, ġarġa, geçi, depe, dapanca, ġoyuŋ. 

9. Dudak ünsüzlerinin yanında yer alan düz-geniş ünlüler; ya yarı ya da tamamen yuvarlaklaşmaktadır. åçardıġ, hökümet, bolyoz, böyüyüncü, gözēl, övel, ġobåġ, arüş, āşom üşde, muġara, burmaḫ, eldüvan, oġursuz, höner, düve, tommuz.

10. “c, ç, d, l, n, s, ş, t, y, z” ünsüzlerinin kalın ünlüleri inceltici etkisiyle kalınlık incelik uyumu bozulmaktadır. dene, sȫnā, birez, ayni, biyaz, temām, pontil, vifad, sicʿāġ, sȫhür, tezē, aci, pinar, tem, esger, süy.

11. Bazı ünsüzlerde ünsüz benzeşmesi yaygın görülen bir ses olayıdır. heyilli, ḫazıllarḳan, dınnʿāġ, yuvallaġ, üzellik, bunnuna, bissürü, yassın, inne, zincilli, cannandırmak, tüllü, ʿaydınnıġ.

12. Bazı ağız bölgelerinde ön ses “y-, h-” ünsüzünün düştüğü görülmektedir. ǖn, ēsab, öllüg, abbe, ava, erkiş, ėrif, üz, üzüne müzüne, üglü, ǖsek, iyaḫ, opluyaraḳ, asan, üçe.

13. Ön ve iç seste ünsüz türemesi görülür. havlı, ḥanalıġ, yüzeri, yip, yēsirler, yerişmişdi, halcı, yıḫdıyar, ḥataşlardıġ, ʿėylacı, böyreg, ʿāyid, bilenzik, çeyne.

14. Ünsüz ikizleşmesi yaygın görülen bir ses olayıdır. eşşeg, aşşıġ, bazzar, uzzaḳ, bulammaç, ġazzıġ, nazzar, ışşıḳ, gözzel, döşşēk, uzzāġ, yassaḳ, ġuşşaḥ, ġassıġ.

15. Göçüşme, Gaziantep ağzının bütün bölgelerinde görülen bir ağız özelliğidir. ʿarġımīz, körpü, melmeket, dorġu, ʿārváġ, urġʿāşmak, irbāmli, ēşgili, yārpaḳ, tercibeli̇̄, tiskinirdim, devriş, şaḳba, esgik, mirḳop, burġul, samırsaḳ, şarpa.

Şekil Bilgisi 

1. İsimden isim yapım eki [-lIK, -lUK] ses uyumlarına bağlı olarak çok şekilli kullanılmaktadır. güneşlik, yeşillik, genşlig, ġuşluḳ, yorġunnūġ, meydannıḫ, ıraḫmatlıḫ, gelinlıḫ, şavrallıġ, işcimenlig, mıḫrızlıġ, başlıġ, bolluġ, misāfirpervellig.

2. İlgi hali ekinin damaksıl n’li biçimlerinin yanında, bazı ağız bölgelerinde yuvarlak ünlülü biçimleri kullanılmaktadır. tandırīn başındā, bedesdēniŋ üsdü, ʿáġrabalarımıŋ, kelleniŋ dili̇̄, candūn babası, ō höllūŋ içine, çabıtuŋ üsdüne, ġazanuŋ altına, āşūŋ sözü, ġaracaōlanuḥŋ sözü, atuŋ üsdüne, analūn ġoltunda.

3. Belirtme hali eki [+I, +U] yanında [+n, +y] şekilleri de kullanılmaktadır. o ışġınnarı da ġaynadırdıḳ; nene nene, şu tikenimi çıḳar; eliŋí öpüyǖm dėdi; suyun, ekmegin şu halel eyle; babamı görüyüm, ırbūn dolduruyum suyne; oḫun atar yayın tutār.

4. Sonu ünlü ile biten kelimeye yaklaşma ve yükleme hali eki getirildiğinde ek düşer ve işlevini yardımcı ses olan [y] ünsüzüne bırakır. niya parey onnarın kesesine ġȯyʿāġ; sen imʿam çʿadāşı, pʿaglavʿáciy, bilin mi; yanı pinti insan pintiy ġınamış; padişa elmay unuduyu; parey alır ġumbarey atardıġ.

5. Vasıta hali ekinin kullanımı Gaziantep ağzında çok şekillidir: [+lA, +lAn, +nA, +nAn].  şişeyle ilaç verdi, bu adama; ne arpıylā ne būdıyla ben bu fıḫaríye hediye getirdim; evel zaman içinde bir padışaḫlan ḫanımı varmış; ordan geçeden çıḳan tülüglen su getirirdig; burmaḥlarınna ġırḫ oliy ya; gözümne göricem didi; yoġunan zılġıdınan kȫyǖ fırlanır gelir; depignen vuruġ vurūġ yuvaliyōlar.

6.  Çokluk eki, ses olaylarına bağlı olarak çok şekilli kullanılmaktadır: [+lAr; +nAr; +dAr]. pådişahlar, döller, ekinner, ġazannar, ġurşunnar, ondar, ġuraldar, kimderdensiŋ.

7. Geniş zaman olumsuz çekimi, teklik ve çokluk birinci şahıslarda [-mA] ekiyle yapılmaktadır. Ancak Gaziantep ağzında, Salur Türk boyunun bir ağız özelliği olan [-mAz] olumsuz geniş zaman eki, işlek olarak bütün şahıslarda kullanılmaktadır. ġullanmazzıġ, bilmessiŋ, gönderemēm, vėrmezik, böyümez, çimdirmek, cor ėdmez, gidemezıḫ, seslenmezıḫ, bulamaḳ, taysinimez. 

8. Şahıs zamirlerinin yaklaşma hâli ekiyle çekiminde [n] ünsüzü ya damaksıl n olur ya da düşerek kaybolur. bene, mene, bana, baŋa, bʿá, baʿá, baā, bā, sene, sana, saŋa, sáŋā, sáŋa, seŋa, saā, sā, sʿa, saʿa.

9.  Gelecek zaman eki, [-AcAK] ve [-IcI/-UcU] şekillerinde kullanılmaktadır. yōrucuḳ, gidicik, gaynadıcīn, nēdicin, sorucun, ölücü, nēydici̇̄n, düşünücün, olucu, danışacāḳ, yanacaḳ, dolanacaḳ, bālayacaḳsıŋ, göreceksin, çıḫardıcʿāḳ, gösderecek, gelecek, yaġdıracaḳ.

10.  Duyulan geçmiş zaman eki, [-mIş/-mUş] ve [-IK/UK] şekillerinde kullanılmaktadır. yaḫışmış; ḫuylanmış; dördlülenmiş; yumuşamamış; dēmeyigim; bu ölmēyik; bu seni görüncü bayılıḫ; ė̄sgi dengem ġalmėyıġ. 

11. Şimdiki zaman ekinin düz-dar ünlülü şekli olan [-y, -i/- i̇̄] asli şimdiki zaman eki yanında bazı ağız bölgelerinde [-yo/-yō; -yI/-yU, -yA; -yr] ekleri kullanılmaktadır. bilmi̇̄m, doyuri̇̄m, di̇̄m, bili̇̄k, açik, olir, zayıfli̇̄r, gelişmi̇̄r, yıḫi̇̄r, ġorḫmiyrıḫ, ġorḫiyrım, demiyrim, diyrıḫ, unudiyim, çıḫiyın, unuduyu, aliyuġ, ḥatırlamiyǖm, döviya, diŋelemiyem, bilmiyān, başlıya, yiyolar, geliyolar, bėkliyōġ, oturuyōġ, yekiniyō.

12. Zarf-fiil eki [-p]’nin yanında aynı işlevde [-K] zarf-fiil eki de işlek olarak kullanılmaktadır. ḳaḥamassa ġolundan dutuġ ġāldırır; seni arġıdıḳ incitmiye; sabá̄n ḳaḫıġ da ben bazlama yabmaliydım; herkiş yimēni yimeli, onnan sōna tobliyib gelmeli; tırpādan aşşā düşip bayıliyī. 

13. [kadar] edatı çok şekilli olarak kullanılır. sȫhüre gader, yanı o ġıdāḳ oruca önem vėrirdi̇̄g; diŋelene ġʿādēn gȫ iŋiliyō şaḫıliyō; şu ġʿadeg ʿaraba şu ġʿadek malı vār; o zamanaʿādaḳ biz yėtişdig.

14. [sonra] edatı yanında “keri/kerim/kerri/kelli” edatı da işlek olarak kullanılmaktadır. baraġ geldigden keri; ondan kerli; onnan keri̇̄m; onnan kericim; onnan kerici̇̄min dōum yābdımızda.

15. [öyle/böyle] edatları [y] ünsüzünün daraltıcı etkisiyle çoğunlukla ėyle/bėyle; öle/böle; ele/bele şekillerinde kullanılır. 

16. [için] edatı, “üçün, uçun, uçu” şekillerinde kullanılır. ni̇̄ uçun; bi mendiliŋ uçun çocuġ fılladırdı; allah ucun bunna barışiyım dedim; ḥaḳ aşıġı olduġu uçun adı kerem ġaldı ġızım; ʿayelle erkegi birbirinden ayırmak üçün; yaban yabdīmız üçün.

    
    

Söz Varlığı

Gaziantep, tarih boyunca farklı kültürlerin ve medeniyetlerin etkisi altında kalmış bir şehir olması nedeniyle zengin bir söz varlığına sahiptir. Anadolu ile Orta Doğu arasında bir geçiş noktası üzerinde bulunması, bölgede çeşitli dil ve kültürlerin etkileşimine zemin hazırlamış ve bu durum Gaziantep ağzının söz varlığının gelişmesine ve zenginleşmesine fayda sağlamıştır. Bölgeye yerleşen Oğuz boylarının yanı sıra farklı Türk boylarının ve çevre kültürlerinin etkisiyle Gaziantep ağzında Türkçenin eski dönemlerinden kalan kelimelerle birlikte Arapça ve Farsça kökenli sözcükler de kullanılmaktadır. Bunun yanında yöreye has kelimeler, deyimler ve atasözleri Gaziantep ağzının söz varlığını zenginleştiren önemli unsurlar arasında yer almakta ve bölgenin kültürel yapısını, yaşam biçimini ve toplumsal değerlerini yansıtmaktadır. Bu özelliğiyle Gaziantep ağzının söz varlığı, hem Türkçenin tarihî gelişimini hem de Türkiye Türkçesi ağızlarının zenginliğini göstermesi bakımından önemlidir.

Örnek Söz Varlığı

aniye (yalandan), acer (yeni), çıhın (bohça), döş (göğüs), cıncık (cam), sini (tepsi),  külek (kova), çimmek (yıkanmak, banyo yapmak), hayat (avlu), yüklü (hamile), yüklük (dolap), acı (istek, rica), çibik/çapalak çalmak (alkışlamak), zibil gibi (çok fazla), adını vurmak (adını koymak), adıbelli (hiç olmazsa, bari), alavere yapmak (alışveriş yapmak), anan minan geçe (hanen binan yıkılsın), angeslek (dalga geçmek), aşırakmak (örtmek, bağlamak), beri benzeri olmamak (eşsiz olmak, hiçbir şeye benzememek), bezeneği bağlı olmak (güçsüz olmak, bir işi yapacak güçte hissetmemek), delbassa (özensizce yapılan iş), dolak (baş örtüsü), gulaklarına yapışmak (mutlu bir haber vermek), ayağı gudumlu (uğurlu kimse), hış olmak (çok yorulmak). Acındırırsan arsız olur, acıktırırsan yüzsüz olur; ağırlık altın kale yenliceklik başa bela; bartıl kapıdan girerse imam tağadan çıkar; bir kazanda iki kelle pişmez; bitli baklanın kör alıcısı olur; çiğ pişer ham pişmez; çirkinin bahtı çibikler...