GAPALTI (KABALTI)

Gaziantep’in geleneksel konut mimarisinde, yapıların sokak üzerine uzanan bölümlerinin altında oluşturulan, üzeri örtülü geçit.

Gapaltı, Gaziantep’in tarihî mahallelerinde, sokağın üzerine taş tonoz veya ahşap kirişli örtü sistemiyle inşa edilen konut bölümünün altında kalan geçittir. Mimarlık literatüründe daha çok kabaltı adıyla anılan bu yapılarda üst bölüm genellikle konuta ait oda veya bağlantı mekânı olarak kullanılırken alt bölüm sokak geçişine ayrılmıştır. Dar sokaklarla çevrili geleneksel kent dokusunda konut alanının genişletilmesini sağlayan gapaltılar, Gaziantep’in tarihî mimarisinin karakteristik unsurlarındandır.

Gapaltı kelimesinin kökenine ilişkin farklı açıklamalar bulunmaktadır. Bazı araştırmalarda kab sözcüğü oda anlamıyla ilişkilendirilirken Şanlıurfa ve Kilis mimarlık terminolojisinde tonoz veya tonozla örtülü mekân anlamında kullanıldığı belirtilmektedir. Güneydoğu Anadolu’nun çeşitli yerleşimlerinde görülen bu mimari uygulama, Gaziantep üzerine yapılan akademik çalışmalarda çoğunlukla kabaltı olarak adlandırılmıştır (Akdemir ve İncili, 2014; Altın, 2017).

Gapaltıların Gaziantep’teki geçmişi Osmanlı dönemine uzanmaktadır. İsmail Kıvrım’ın XVII. yüzyılın ikinci yarısına ait Antep şer‘iyye sicilleri üzerinde yaptığı araştırmada, ev satış kayıtlarında “altı kaba çatılı beyt” ifadesine rastlanmıştır. Bu kayıt, söz konusu mimari uygulamanın geleneksel konut düzenindeki tarihî varlığını belgelemesi bakımından önemlidir (Kıvrım, 2009, s. 74).

Gapaltıların oluşumunda konutların parsel düzeni, sokakların darlığı ve mevcut yapı alanından yararlanma ihtiyacı etkili olmuştur. Bir yapının üst katının sokağa doğru genişletilmesi veya karşılıklı yapı bölümlerinin üstten birleştirilmesiyle meydana gelen bu düzenlemede, alttaki geçiş korunmuştur. Böylece özel mülkiyete ait konut bölümüyle ortak kullanıma açık sokak arasında özgün bir mekânsal ilişki kurulmuştur. Genellikle taş malzemeyle inşa edilen gapaltılarda beşik tonoz, kemerli taş örgü ve ahşap kirişli örtü sistemleri kullanılmıştır. Geçitlerin boyutları ve mimari özellikleri, bulundukları sokağın genişliğine ve konutun planına göre değişmektedir.

Gapaltılar, yaz aylarında sokakların gölgelenmesini sağlayarak Gaziantep’in sıcak iklim koşullarına uygun bir yapı düzeni oluşturmuştur. Yağışlardan korunmaya da imkân veren bu geçitler, geleneksel Antep evlerinin avlu, yüksek duvar ve çıkma gibi mimari unsurlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Gaziantep’teki gapaltı örnekleri arasında Yaprak Mahallesi Canoğlu Çıkmazı, Boyacı Mahallesi Sıra Çeşme Sokak, Çukur Mahallesi Ahmet Dai Sokak, Kozluca Mahallesi Tekke Camii çevresi, Şekeroğlu Mahallesi Güceyli ve Kemerli sokakları ile Tişlaki Mahallesi Kayaaltı Sokak’ta belgelenen yapılar bulunmaktadır. Sevgi Parlak’ın araştırmasında, Canoğlu Çıkmazı’ndaki 81 ve 82 numaralı parseller arasında ahşap kirişlerle örtülmüş bir kabaltı tespit edilmiştir (Parlak, 2012, ss. 125, 128).

Gaziantep dışında Şanlıurfa, Kilis, Mardin, Diyarbakır ve Kahramanmaraş gibi şehirlerde de benzer mimari uygulamalara rastlanmaktadır. Mardin ve Suriye’nin bazı yerleşimlerinde bu tür örtülü geçitler abbara adıyla bilinmektedir. Bu benzerlikler, gapaltıların Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Suriye şehirlerinin ortak mimari geleneğiyle ilişkisini göstermektedir.

XX. yüzyılda Gaziantep’in kent dokusunda meydana gelen değişimler sırasında bazı gapaltılar ortadan kaldırılmıştır. H. Uğurol Barlas’ın aktardığına göre 1921 yılında, Ömeriye Camii yakınındaki harap bir kabaltının belediye tarafından yıktırılması üzerine tazminat davası açılmıştır. Bu olay, söz konusu yapıların mülkiyet ve kamusal kullanım bakımından taşıdığı önemi göstermektedir (Barlas, 1960). Günümüzde gapaltılar, geleneksel Gaziantep sokak dokusunun korunması gereken mimari ve kültürel miras unsurları arasında yer almaktadır.