ELİF ANIT MEZARI

Gaziantep ili Araban ilçesi, Elif Mahallesi’nde yer alan, MS 2. yüzyıl sonu ile 3. yüzyıl başına (Severuslar Dönemi) tarihlenen, platform, podyumlu mezar odası ve kemerli baldaken katından oluşan, piramidal çatı yapısı ve zengin taş süslemeleriyle Roma dönemi “tapınak planlı anıt mezar” geleneğini Kommagene Bölgesi'nde temsil eden anıtsal bir defin yapısıdır.

Elif Mezar Anıtı, Gaziantep ili, Araban ilçesi sınırları içerisinde bulunan Elif Mahallesi'nde yer almaktadır. Anıt mezar, Hasanoğlu ve Hisar anıt mezarlarında olduğu gibi antik dönem Doliche ile Samasota’yı birbirine bağlayan yol güzergahı ile Zeugma-Arulis-Samasota yol güzergahlarının kesiştiği kavşak noktasında yer almaktadır. Antik dönemde Sugga kenti olarak adlandırıldığı öne sürülen bu yerleşim biriminde, anıt mezar bugün mevcut Elif Köyü İlköğretim Okulu’nun hemen önünde konumlanmıştır. Yapının çevresinde doğrudan ilişkilendirilebilecek başka bir arkeolojik kalıntıya rastlanmamış olması, anıtın izole ancak baskın bir anıtsal karakter taşıdığını göstermektedir.

Yapı üzerindeki ilk bilimsel çalışmalar F. Cumont tarafından gerçekleştirilmiştir. Cumont, yapının Suriye kökenli mimari etkiler taşıdığını ve M.S. 2-3. yüzyıllar arasına tarihlenebileceğini ileri sürmüştür. Literatürde E. Will, J. Wagner ve M. Blömer’in çalışmaları da öne çıkmaktadır. Özellikle Wagner, yapıyı genel hatlarıyla tanıtarak M.S. 2. yüzyılın sonu ile 3. yüzyılın başlarını işaret eden bir kronolojik öneri sunmuştur.

Elif Mezar Anıtı; platform, podyum, baldakenli kat ve günümüze ulaşamayan çatı olmak üzere dört ana bölümden meydana gelmektedir. Kare planlı yapı 6,20x6,20 m ölçülerinde 10,85 m yüksekliğindedir. Kesme kireç taşı bloklarla rektogonal izodomik duvar örgüsüne sahip yapı kuru duvar tekniği ile harçsız bir şekilde inşa edilmiştir.

Üç basamaktan oluşan ve 1,83 m yüksekliğe sahip olan bu bölüm, yapının zeminle olan ilişkisine anıtsal bir görünüm katmaktadır. 2,96 m yüksekliğindeki podyum, asıl mezar odasını barındırmaktadır. Doğu cephesinde yer alan giriş kapısı, anıtsal bir çerçeveye sahiptir. İç mekânda, üst örtüyü taşımak amacıyla kullanılan konsol sistemi, odanın iç ölçülerini daraltırken aynı zamanda estetik bir hareketlilik sağlamıştır. Mezar odasına girişi sağlayan kapı eşiğinde yer alan iki taraflı mil yuvasından kapının çift kanatlı olduğu anlaşılmaktadır. Söz konusu kapı kanatları olasılıkla taştan yapılmış olmalıdır.

Yapının en karakteristik bölümü olan baldakenli kat, dört köşede yer alan, kuzeyde kare, güneyde L kesitli fil ayakları üzerinde yükselmektedir. Üç cephesi kemerli açıklıklara sahipken, güney cephesi kapalı tutulmuş ve buraya sembolik bir kapı yerleştirilmiştir. Bu cephenin iç yüzeyinde bulunan profilli blok, S. Cormack’ın benzer örnekler üzerindeki yorumuna paralel olarak, bir büst kaidesi veya sunak olarak değerlendirilmektedir. Stylobat üzerinde tiyatro maskları ve müzik aletleri kabartmaları yer almaktadır. Ayrıca kuzey cephesinde yer alan Medusa maskları, yapıyı kötülüklerden koruma (apotropaik) işlevi taşıdığını göstermektedir. Roma mezar mimarisinde tiyatro masklarının kullanımı, ölü kültü ve o dönem yaygın olan lahit süslemeleriyle doğrudan ilişkilidir.

Anıtın üst yapısı, arşitrav ve friz bölümlerinden oluşur. “S” profilli friz bloğu üzerinde oluk ve dil motifleri yer almaktadır. Bu süslemelerin işleniş biçimi, Septimius Severus dönemi Anadolu mimarisiyle tam bir uyum içerisindedir. Konsollu geison-sima bloklarında akantus yaprağı biçimli konsollar, rozetler ve palmet dizileri görülmektedir. Bu motiflerin stili, Severuslar Dönemi'nin tipik parçalı ve derin işçilik özelliğini yansıtmaktadır.

Yapı, baldaken tipli mezarlarda nadir görülen bir çift katmanlı örtüye sahiptir. İçte ayakların desteklediği bir çapraz tonoz, dışta ise piramidal bir çatı yükselmektedir. Anıt mezarın üst örtüsüne yönelik gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarında; bölgede özgün çatısını muhafaza edebilmiş en yakın örnek olan Hisar Mezar Anıtı tipolojik olarak referans alınmış ve yapı piramidal formda tamamlanmıştır.

Yapıda herhangi bir yazıt bulunmadığı için tarihlendirme, mimari süslemeler üzerinden yapılan analojilere dayanmaktadır. Korinth düzenindeki plaster başlıklarında görülen acanthus yapraklarının dört parmaklı orta yaprakçıklara sahip olması, Aphrodisias Okulu ve Severuslar dönemi karakteristiklerini taşımaktadır. Benzer örnekler Perge Güney Hamamı Propylonu (MS 204-211), Cendere Köprüsü (MS 195-199) ve Demircili Tapınak Mezarları ile yapılan stilistik karşılaştırmalar, Elif Mezar Anıtı’nın MS 2. yüzyılın sonu ile 3. yüzyılın başı arasında, özellikle İmparator Septimius Severus döneminde inşa edildiğini kanıtlar niteliktedir.

Elif Mezar Anıtı; platformu, podyumlu mezar odası ve kemerli baldaken katıyla Kommagene Bölgesi’nin Roma mezar mimarisindeki zenginliğini yansıtmaktadır. Yapıda kullanılan Medusa ve tiyatro maskları gibi figüratif öğeler ile Severuslar Dönemi'ne özgü sert ve derin taş işçiliği, anıtın bölgedeki sanatsal etkileşimi anlamak adına eşsiz bir veri sunmaktadır. Özellikle piramidal çatısı ve çapraz tonozlu iç örtüsüyle bu yapı, Roma dünyasındaki “tapınak planlı anıt mezar” geleneğinin seçkin bir temsilcisidir.