ZEKİ SAVCI

Antep Harbi gazilerinden, şair, yazar ve çiftçi. (11 Nisan 1891 - 14 Kasım 1967)

Türkmen kolunun Savcılı aşiretinden Haci Halil Ağazade Halil Rifat Efendi ile Assiye Hanım’ın oğlu olarak 11.04.1891 yılında dünyaya geldi. Ailesi adını Abdürrahman Zeki koydu. 1894 yılında henüz üç yaşındayken babası vefat etti. Mahalle mektebinde okula başladı. Daha sonra rüştiyeyi bitirdi. Bir süre medreseye devam ederek temel düzeyde Arapça ve Farsça öğrendi. Lise ve yüksek öğrenim derecesinde eğitim alamadı. Amcası Dayı Ahmet Ağa’nın selamlığında sık sık misafir edilip ziyafet verilen dönemin vali, paşa, hâkim gibi nüfuzlu kişilerine hizmet ederek bu kişilerin meclislerinde yetişti. Selamlıkta Antep’in edebiyata ve siyasete meraklı aydın gençleri ve yüksek rütbeli memurları geceleri sık sık toplanıp güncel konular üzerine tartışmalar yapardı. Zeki Savcı bu toplantılarda bir nevi ev sahibi olarak bulunup kendini yetiştirdi. 

On beş, on altı yaşlarında Gaziantep-Kilis yolu üzerindeki Beşgöz köyünde babasından kalan topraklarda çiftçiliğe başladı. Beşgöz köyü bulunduğu konum itibariyle Antep’e 30 kilometre uzaklıkta olup Anadolu’yu Halep’e bağlayan önemli bir yol üzerinde olduğundan ve köyün içinde yolcuların kalabileceği bir han bulunduğundan Halep’e gidip gelen tüccar gibi kişiler için bir uğrak noktasıydı. Zeki Savcı yolculardan dönemin önemli kişilerini kendi konağında misafir ederek güncel konular üzerine sohbetlerde bulundu ve sevilip sayılan bir kişi olarak tanındı. 1911 yılında halk arasında Abdo Efendi olarak bilinen Seyyafzade Abdülkadir Behçet Efendi’nin kızı Emine Hanım’la evlendi. Bu evlilikten Hatice Nadire Ülker (30.09.1912), Halil Rifat (25.01.1914), Turgut (1917), Ayşe Necla (29.10.1925) adlı dört çocuk dünyaya geldi. Turgut adlı oğlu 1920 yılında Halep’te muhacirlikteyken vefat etti. 

Zeki Savcı, Millî Mücadele Dönemi’nde Antep Savunması'nda Şahin Bey’le birlikte hareket etti. Şahin Bey’e verilen Kilis yolunu tutarak Halep’ten gelen Fransız kuvvetlerini millî kuvvetler gelene kadar şehre sokmama görevinde Şahin Bey’e yardım etme ve çete toplama görevini üstlendi. “Hikâye-i Ceng-i Antep” şiirinde yer aldığına göre Şahin Bey’le göreve başlamak için yola çıktıklarında ona asıl ismi Mehmet Sait’in yerine Şahin lakabını kendisi önerdi. Zeki Savcı, Şahin Bey şehit olana kadar onunla birlikte mücadele etti. Mütarekeden sonra Fransızlar tarafından oluşturulan mahalli idare Zeki Savcı’nın Antep’e girmesini yasakladı. Antep, Fransızlardan temizlendikten sonra tekrar şehre döndü. Bu dönemde kısa bir süre “Eytam Mektebi” müdürlüğü yaptı. 1930’lu yıllarda başlayan dünya ekonomik krizi nedeniyle yaşadığı geçim sıkıntısından dolayı dostu Mektupçu Hilmi Bey’in tavsiyesiyle Ticaret Odası Başkâtipliğine tayin edilmek için çok uğraşsa da dönemin valisi Akif Bey’in bu göreve başkasını tayin etmesi üzerine duyduğu üzüntüyü şiirlerinde dile getirdi.   

Ömer Asım Aksoy yakın arkadaşı olan Zeki Savcı ile arkadaşlıklarının 1922’den sonra başladığını söylemiştir. O yıllarda Halk Fırkası’nın çıkarmaya başladığı Gazi Sancak gazetesinde tanıştıklarını belirten Ömer Asım Aksoy’un yazı işleri müdürü ve başyazar olduğu adı geçen gazetede Zeki Savcı, “Şehit” takma adıyla şiirler ve fıkralar yayımladı. Gazi Sancak’ın bayram ilavesi olarak Armağan adlı bir nüshasındaki Zeki Savcı’nın yazıları şehirde büyük ilgi uyandırdı. Ömer Asım Aksoy, Zeki Savcı’nın babasının şairliği hakkında 1941’de yayımlanan “Hasırcıoğlu Ağa” adlı eserinde ve 1959’da basılan “Hasip Dürri” incelemesinde çeşitli bilgiler vermiştir.    

Döneminin siyasi faaliyetleri içinde de bulunan Zeki Savcı, önce Serbest Fırka’nın sonraki yıllarda da Demokrat Parti’nin Gaziantep’te kurulmasına destek oldu. Şiirleri ve yazılarıyla bu desteği dile getirse de partilerin kendisini hayal kırıklığına uğratan faaliyetlerini eleştirmekten geri durmadı. Serbest Fırka’nın kapatılmasından sonra Halk Partisi’nin genç kuşak yöneticilerine ümit bağlasa da aradığını bulamadığını yazdığı şiirlerde ifade etti. 1945 yılında Halk Partisi’nin kendisinin bir çiftçi olarak savunduğu fikirlere karşıt olan Toprak Kanunu’nu kabul etmesi üzerine parti ile bağlarını kopararak Demokrat Parti’nin Gaziantep’te kurulması için çalıştı. 1946’daki seçim kampanyalarında idarenin çok partili bir seçimde tarafsız olması gerektiği gibi fikirler öne sürdüğü için seçim öncesi gözaltına alındı ve polis nezaretinde serbest bırakıldı. Siyasi eleştirilerini şiir ve yazılarıyla halka iletmeye devam etti. 1950 seçimlerinde destek olmak için elinden geleni yaptığı Demokrat Parti’nin seçimi kazanmasından sonra partinin iç yapısındaki durumu ve yapılan faaliyetleri yeren şiirler kaleme aldı ve partiye mensubiyetinden suçluluk duyduğunu belirtti. Seçimlerden bir yıl sonra Adnan Menderes’e yazdığı şiir ile partiden istifa ettiğini duyurmuş oldu. Demokrat Parti’den ayrıldıktan sonra başka bir partiye katılmadı. 

1954 yılında çok sevdiği Gaziantep’ten ayrılarak Ankara’ya taşındı. Ankara’da oğlu, gelini ve torunlarıyla beraber olmasına rağmen Gaziantep’i ve buradaki dostlarını özlediği için yoğun bir hasret duygusu yaşamaya başladı. Uzun yıllar çok yakın dostları ile Eczacı Asaf Erkılıç’ın Suburcu Caddesi’ndeki eczanesinin yanında buluşup sohbet etmişlerdi. Adını “Polit Büro” koydukları bu mekânın müdavimleri arasında Hüseyin Cemil Göğüş, Dr. Mecit Barlas, Zeki Savcı, İsmail Say, Nafi Erkılıç, Abdullah Göğüş, Asaf Erkılıç, Avukat Zihni Kutlar, Yüksek Mühendis Muammer Bozok vardı. 1955 yılında Ankara’dan Dr. Mecit Bey’e yazdığı mektupta ayrılığa dayanamadığını ve tekrar Gaziantep’e döneceğini haber verdi. Arkadaşına ithaf ettiği şiiri de mektuba ekleyerek Gaziantep’e olan özlemini dile getirdi. Altı aylık Ankara yaşamından sonra Başkarakol Anıtpark sokağındaki evini satın alarak Gaziantep’e döndü.

Zeki Savcı, 76 yaşında hastalanarak 14 Kasım 1967 tarihinde Ankara’da Yüksek İhtisas Hastanesinde vefat etti. 15 Kasım 1967’de Gaziantep Asri Mezarlığına defnedildi.         

Eserleri: Şair Zeki Savcı’nın şiirleri ölümünden sonra oğlu Halil Savcı tarafından derlenerek kitaplaştırılır. Oğlu Halil Savcı’nın giriş bölümünde şairin hayatı, şahsiyeti ve eserleri hakkında bilgi verdiği Bir Ömür Boyunca adı verilen şiir kitabında derlenebildiği kadarıyla 410’u aruz ölçüsü, 286’sı hece ölçüsü, 4’ü serbest nazım ile yazılmış 700’ü bulan şiiri mevcuttur. Aruz ölçüsüyle yazdığı şiirler gazel, kaside, şarkı, ilahi, terkibibent, murabba, muhammes, tahmis, mersiye gibi Divan Edebiyatı nazım biçimleri ile oluşturulmuştur. Hece vezninde ise nefes, koşma, destan, ağıt ve manzum hikâyeleri bulunur.

Şiirlerinde döneminin siyasi ve sosyal olaylarına farklı yönlerden eleştirilerde bulunduğu görülür. Döneminin siyasetçilerine ithafen yazdığı şiirlerinde genellikle hiciv öne çıkmakla beraber kimi şiirlerinde İsmet İnönü, Fevzi Çakmak gibi desteklediği kişilere övgüler yer alır. Çiftçiliğin zorlukları, doğayla mücadele, yaşanan maddi sıkıntılar, yönetimin yanlış uygulamaları, adaletsizlik, yoksulluğun acısı, özlem, Şahin Bey’e saygı ve sevgi, Gaziantep sevgisi, Atatürk’e duyulan saygı ve sevgi, Türklüğe övgü, millî mücadele, vatan sevgisi, iman, sevgiliye duyulan aşk ve arzu, yolsuzluk ve haksızlıklara eleştiri, yalnızlık, vefasızlık, dert, sabır, azim, kadere sitem Zeki Savcı’nın şiirlerinin temel konularıdır. Cemil Cahit Güzelbey, şairin şiirlerinden övgüyle bahseder. Ayfer Tuzcu Ünsal, bir gazete yazısında Zeki Savcı’yla yaptıkları aile sohbetlerinden bahsederek şiirlerine olan hayranlığını belirtir.

Zeki Savcı “Hikâye-i Ceng-i Antep” şiirinde kendisinin bizzat şahidi olduğu Antep’in kurtuluş mücadelesini ve sonrasında yaşananları tarihî gelişim sürecine göre anlatır. Şiire Antep Harbi’nin nasıl geçtiğini anlatarak başlayan şair, Şehit Şahin Bey’in verdiği vatan mücadelesini tasvir ederek devam eder. Şiir, Kılıç Ali Bey’in yaptıklarının eleştirisi ile sonlanır. Gaziantep’in Millî Mücadele’den Cumhuriyet’e uzanan siyasi-sosyal yaşamı Zeki Savcı’nın şiirlerinde birçok yönüyle yansımasını bulur.