YESEMEK

Yesemek, Gaziantep’in İslahiye ilçesine bağlı Yesemek Mahallesi sınırlarında yer alan; Hitit İmparatorluk Çağı’na tarihlenen, yüzlerce bazalt heykel, rölyef ve mimari öğeyle temsil edilen, Eski Önasya’nın bilinen en büyük ve en eski heykel atölyesi ile taş ocağıdır.

Gaziantep iline bağlı İslahiye ilçe merkezinin yaklaşık 20 km güneydoğusunda, Yesemek Mahallesi (eski Yesemek Köyü) sınırları içerisinde yer alan Yesemek, Eski Önasya’nın bilinen en büyük ve en eski heykel atölyesi ve taş ocağıdır. Karatepe ya da Aslanlıtepe olarak bilinen tepenin batı ve kuzey yamaçlarına yayılan yüzlerce bazalt heykeltraşlık eseri ve mimari öğeler, Hitit sanatı ve taş işçiliğinin eşsiz örneklerini ortaya koyar.  Tepedeki bazalt yatağında ve yamaçlara yayılan ve heykel üretimi için uygun kalitedeki küçük gözenekli bazalt kütleler, Hititlerin heykel atölyesi ve taş ocağını neden burada kurduklarını açıklamaktadır. Atölye alanındaki heykeltıraşlık eserleri ile yarı işlenmiş bloklardan oluşan bazalt öğelerin büyük çoğunluğu yerinde korunmuştur. 

Atölye alanındaki kısmen ya da tümüyle toprak üstünde olan heykellerin ve işlem görmüş bazalt blokların sayısı 559’dur. Atölye ve taş ocağında yer alan 559 eserin 347’si heykeltıraşlık eserinden (%62) oluşurken, 211’i tamamlanmış ya da yarım bırakılmış bazalt bloklardan ve mimari öğelerden (%38) oluşmaktadır. Alanda iki büyük bazalt kütlesi üzerinde ise kesilmiş blok izleri ve dikdörtgen oyuklar bulunmaktadır. Üzerinden bazalt blokların kesildiği büyük bazalt kütleler, farklı üretim aşamalarında yarım bırakılmış heykeller ve tamamlanmamış bazalt bloklar ile bunlar üzerinde görülen yoğun çekiç izleri, geleneksel Hitit taş işçiliği ve heykel üretim tekniklerini açık bir biçimde ortaya koymaktadır. 

Heykeltıraşlık eserlerinin büyük bölümünü aslan ve sfenksler oluşturur. Aslan ve sfenkslerin büyük bölümünü ise yapı ve anıt cephelerinde kullanılan sadece önden üç boyutlu olarak gösterilmiş, yandan betimlenmemiş protomlar temsil eder. Protomların büyük bölümünü ayakta ya da çökmüş pozisyonda aslan heykelleri oluşturur. Üç boyutlu heykel tekniğinde üretilmiş, henüz tamamlanmamış taslak halindeki aslan heykelleri sadece 6 örnekle temsil edilirken, aslan protomlarının toplam sayısı 266’dır. Daha az sayıda olan sfenks protomları ise 44 örnekle temsil edilmektedir. Aslan ve sfenks heykelleri dışında üçüncü en büyük grubu dağ tanrısı rölyefleri oluşturur. Toplam 35 örnekle temsil edilen dağ tanrısı kabartmalarından 24’ü yan yana ikili, 1’i ise yan yana üçlü dağ tanrısı betimlemelidir. Bunlar dışında atölyede 1 aslan adam rölyefi, 1 savaş arabası rölyefi, baş kısmı sonradan tahrip edilmiş 1 insan ya da tanrı rölyefi ve 1 sütun kaidesi bulunmaktadır. Alanda bulunan, biçimlendirilmiş silindirik bir bazalt blok, muhtemelen bir insan ya da tanrı heykeline dönüşecekti. 1955 yılında atölyenin batısındaki Yesemek Höyüğü eteklerinde tespit edilen ve 2019 yılında atölye girişine taşınan, üzerinde taslak halinde lotus tutan boğa adam çiftlerinin betimlendiği silindirik sütun kaidesi, olasılıkla geç dönemlerde atölyeden höyük yerleşmesine götürüldüğü için atölye koleksiyonuna dahil edilmiştir.  

İstisnai evrensel değerlere sahip olan Yesemek, antik taş ocakları ve heykel okullarının önemli bir temsilcisi ve öncüsüdür. Sonraki dönemlerde antik heykeltıraşlık okullarından da bilindiği üzere, atölyedeki heykeller kabaca biçimlendirilmiş, ince detayların işlenmesi ve perdahlama ise yapılmamıştır. Kabaca biçimlendirilmiş taslaklardan oluşan heykeller, olasılıkla taşınacakları yerlerde, yerleştirilecekleri yapılarda tamamlanacaktı. Yesemek, sahip olduğu bu ünik özellikleri nedeni ile 2012 yılında UNESCO Geçici Dünya Mirası listesine girmiştir. 

Eski bilgilere göre Yesemek’teki heykel atölyesinin bölgedeki Sam’al gibi Geç Hitit krallıklarının kentleri için üretim yaptığı ve bu nedenle Demir Çağı’na tarihlendiği düşünülmekteydi. Yesemek ve çevresinde gerçekleştirilen son yüzey araştırmaları ve kazılar,  Yesemek’te Hitit İmparatorluk Çağı’nda atölye yakınlarında planlanan, ancak tamamlanmayan devasa bir kent yerleşiminde inşa edilmekte olan anıtsal yapıların cephelerine yerleştirilmek üzere heykeller üretildiğini ortaya koymuştur. Bu önemli sonuç, Yesemek’in tarihlendirme problemini çözerken, atölyenin insanlık kültür tarihindeki yerini ve önemini de büyük ölçüde arttırmıştır. Atölyenin doğusundaki tepe üzerinde keşfedilen kent yerleşimindeki mimari kalıntılar, kabartmalar ve çanak-çömlek parçaları ile atölye alanındaki kurtarma kazılarında ele geçen gabro çekiçler ve seramik malzeme, planlanan kentin ve işletilen atölyenin Hitit İmparatorluk Çağı’nın sonlarına (MÖ 13. yüzyılın sonları – MÖ 12. yüzyılın başları) tarihlenmesini sağlamıştır. 

Oldukça geniş bir alana yayılan atölyede yüzlerce heykel ve mimari öğenin yapımı için ustalar ve yardımcı işçilerden oluşan yüzlerce iş gücüne ihtiyaç duyulduğuna şüphe bulunmamaktadır. Aynı zamanda atölyenin hemen yanı başındaki tepe üzerine inşa edilmekte olan yaklaşık 200 hektara yayılan büyük bir kent yerleşmesi de göz önünde bulundurulduğunda, Hititlerin Yesemek’de, prestijli büyük bir imparatorluk projesi gerçekleştirdiği ve bunun için belki binlerce kişinin organize bir biçimde çalıştığı anlaşılmaktadır. 

Yesemek’deki heykel atölyesi ve taş ocağında, bir kısmı kazılarla açığa çıkartılmış olan mevcut heykeltıraşlık eserlerinden hiçbirinin ince detayları tamamlanmamış ve geleneksel Hitit heykellerinde gördüğümüz ince perdahlama yapılmamıştır. Göz ve ağız gibi yüzdeki detaylar ile Hathor saç kıvrımları bazı sfenks heykellerinde hafifçe gösterilse de tamamlanmamıştır. Aslan heykellerinde, alışılagelen kükrer pozisyondaki ağız açıklığı, burun altındaki yatay kıvrımlar, yele ve pençe detayları görülmez. Aslanların kulak çıkıntıları yapılsa da geleneksel Hitit aslanlarında görüldüğü gibi kübik biçimde detaylandırılmamıştır. Benzer biçimde dağ tanrılarının yüz detayları gösterilmezken, iri kulak çıkıntıları dikdörtgen bir çıkıntı olarak ifade edilmiştir. Çene altındaki sakal hafifçe belirtilmiş, gövde üzerinde birleşen ellerde parmaklar ve etek biçimindeki alt gövde üzerinde olması gereken ve dağları betimleyen balık pulu şeklindeki kabartmalar bu üretim aşamasında yapılmamıştır. Atölye alanındaki en büyük rölyef olan savaş arabası kompozisyonundaki, kuş, geyik, köpek, at ve atın ayakları altındaki çıplak düşman askerinin dış konturları kabartma olarak işlenmiş, ancak rölyef tamamlanmamıştır. Yesemek’deki hiçbir heykelin tümüyle bitirilmemiş olması nedeniyle, kabaca biçimlendirilmiş bu taslak heykellerde ince detayların taşınacakları ve yerleştirilecekleri yerlerde yapılacağı düşünülmüştür. Antik dönem heykel okullarında da heykellerin taslak olarak üretildiği, ince işçiliklerinin taşındığı yerlerde yapıldığı bilinmektedir.  

Yesemek’teki heykeltıraşlık eserlerine bakıldığında, heykellerin çoğunlukla tekdüze yapıldığı görülmektedir. Büyük çoğunluğunu aslan, sfenks ve dağ tanrılarının oluşturduğu betimlemeler güçlü anlamlar taşıyan dini ve mitolojik figürlerdir. Dinin hayatın merkezinde olduğu Hitit dünyasında, Hititli ustalar Yesemek’de dar kalıplar içinde, çoğu birbirinin tekrarı olan heykellerin seri üretimini gerçekleştirmişlerdir. Özellikle aslan, sfenks protomlarındaki detaylar, bu seri üretimin aşamalarını açıkça ortaya koyar. Heykel yapımının ilk aşamasında istenen boyutta kübik bloklar elde edilmiş, ardından çekiçlenerek taslaklar biçimlendirilmiştir. Heykellerdeki tekrar eden stil özellikleri nedeniyle, atölyenin çok uzun bir süre kullanılmadığı, belirli bir zaman dilimi içinde kısa süreli pratik bir üretim yapıldığı düşünülmektedir. Yüzlerce heykeltıraşlık eserinin alanda terk edilmesi ve tepe yerleşmesinin yarım bırakılmış olması da bu durumu açıklamaktadır.