MAMATO (MAHMUT KARAYILAN) (1891-1974)

Millî Mücadele döneminde Antep Savunması’na katılan ve Kuvâ-yi Milliye bünyesinde faaliyet gösteren yerel direniş önderi

Mamato, 1891 yılında Nizip’in Karadağ-Binamlı Akkuyu köyünde dünyaya gelmiştir. Beynamlı oymağına mensuptur. Babası, Rişvan aşiretinden Memet Reşo, dedesi ise Mesti (Mustafa) Küllük’tür. Babası, bir gönül meselesi yüzünden köyden göç etmiş ve eşkıyalık yaptığı sırada kendisine isabet eden bir kurşun nedeniyle 1908 yılında vefat etmiştir.

Mamato, 1913 yılında askere gitmiş, Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesi üzerine başlayan seferberlik sırasında Şam ve Nablus taraflarında bulunmuştur. Bu süreçte, köyünden düşmanların yokluğundan faydalanarak ailesine zarar vereceği yönünde bir haber alması üzerine askerden firar etmiştir. Firarının ardından dağa çıkarak asker kaçaklarıyla birlikte eşkıyalık yapmaya başlamıştır. Mamato, eşkıyalık yapmak zorunda kaldığını ve içinde bulunduğu şartların kendisini buna yönelttiğini belirtmiştir:

“O sırada asker kaçakları için dağa çıkıp eşkıyalıktan başka yapacak bir şey yoktu. (...) Devlet savaşta, jandarma asker kaçağı peşinde olduğundan köyler sahipsiz kalmıştı. Bu boşluktan yararlanarak eşkıyalık yapanlar da asker kaçakları gibi dağları dolduruyordu.”

Mamato’ya, geçmişte işlediği suçların affedilmesi karşılığında eşkıya Bozan’ı takip etme ve öldürme görevi teklif edilmiştir. Malatya İnzibat Kumandanı Ahmet Ali Bey’den aldığı söz ve vesika üzerine bu görevi kabul etmiştir. Uzun uğraşlar sonucunda Bozan’ı öldürerek çetesini dağıtan Mamato’nun ünü artmış ve kendisi bölgede söz sahibi bir kişi hâline gelmiştir.

Mamato’nun bölgede kazandığı nüfuz nedeniyle adı kullanılarak birçok köy basılmış, soygunlar gerçekleştirilmiş ve çeşitli suçlar işlenmiştir. Adının birçok suçla anılması üzerine tutuklanan Mamato, suçlamalara konu olan tarihlerde eşkıya Bozan’ın peşinde olduğunu kanıtlayarak aklanmıştır. Çıkarılan genel afla da önceki mahkûmiyetleri silinmiştir.

Ayıntap’ın İngiliz işgali altında bulunduğu dönemde Nizip kasabası, Emir Faysal’ın yeğeninin tehdidiyle karşı karşıya kalmıştır. Bunun üzerine Nizip’in ileri gelenlerinden Hacı Mehmet Efendi (Mehmet Sayın), kasabayı koruması için Mamato’ya bir mektup yazarak kendisini “Nizip Muhafız Komutanı” tayin ettiğini bildirmiştir. Bu mektup üzerine elli kişilik çetesiyle Nizip’e gelen Mamato, sokağa çıkma yasağı ilan etmiş ve Birecik yoluna gözcüler yerleştirerek kasabanın güvenliğini sağlamıştır.

Mamato, Antep Savunması’na bizzat katılmıştır. İngilizlerin şehri Fransız işgaline devretmesinin ardından Ermenilerin taşkınlıklarını duyması üzerine çetesini toplamıştır. Antep Savunması’nın sembolik isimlerinden Karayılan ile yakın arkadaş olan Mamato, onunla olan arkadaşlığının hatırası olarak Karayılan adını soyadı şeklinde almıştır.

Ayıntap’ta şehir içi çatışmaların başlamasıyla Mamato, Karayılan ile birlikte Çınarlı Cephesi’nde, daha sonra ise Kılıç Ali Bey’in komutasında Ağcakoyun İstasyonu yakınlarında Fransızlarla çarpışmıştır. Heyet-i Merkeziye tarafından emrine verilen iki yüz kişilik silahlı kuvvetle, Şahin Bey’in daha sonra şehit düşeceği köprü mevkiindeki cepheye destek olmak üzere gitmiştir.

Mamato, Kuvâ-yi Milliye adına aşar mültezimliği görevini üstlenerek Battal, Güreniz, Tokdemir, Suboğazı ve iki Savcılı köyünden vergi toplamıştır. Bu görev sayesinde Fransızların bölge vergilerini satmasını engellemiş ve direnişin finansmanına katkıda bulunmuştur. Gaziantep’in bağımsızlığına kavuşması ve Fransızların şehri terk etmesinin ardından köyüne geri dönmüştür. Türkiye Eski Muharipler Cemiyeti’ne 964 kimlik sıra numarasıyla kaydolmuştur. Mamato, 1974 yılında vefat etmiştir.
Hatıratı: Mamato’nun (Mahmut Karayılan) hatıraları, Cahit Tanyol’un kendisiyle yaptığı sözlü görüşmelerin kayıt altına alınmasıyla ortaya çıkmıştır. Bu kayıtlar, 2012 yılında Mamato: Bir Millî Mücadele Öyküsü, Eşkıyalıktan Çete Reisliğine başlığıyla yayımlanmıştır.

Cahit Tanyol, saha araştırmaları kapsamında Peşke Binamlısı üzerine kapsamlı araştırmalar yapmış ve bu konuda yayınlar hazırlamıştır. Mamato’yu da söz konusu saha araştırmaları sırasında tanıdığı anlaşılmaktadır. Kitapta sözlü görüşmelerin yapıldığı tarihler belirtilmemekle birlikte Tanyol’un 1956 yılından itibaren belirli aralıklarla Mamato ile görüştüğü anlaşılmaktadır. Bu görüşmeler sırasında Mamato’nun anlattıklarını kayıt altına alan Tanyol, kayıtları uzun bir süre yayımlamayı beklemiştir. Bunun sebebi, Mamato’nun anlattıklarından hareketle bir roman yazmayı tasarlamasıdır. Daha sonra bu fikrinden vazgeçen Tanyol, hatıra kayıtlarını herhangi bir değişiklik yapmadan olduğu gibi yayımladığını belirtmiştir.

Tanyol, çocukluğundan itibaren Antep Savunması’na ilişkin hatıralarla büyümüş ve bu sebeple savunmaya katılan kişilerin hatıralarını derlemeye yönelmiştir. Bu çalışmalarından haberdar olan Nizip Belediye Başkanı Necip Mahmut, Tanyol’u Mamato ile tanıştırmak üzere Peşke Binamlısı köyüne yönlendirmiştir. Böylece Tanyol’un Mamato ile sözlü görüşmeleri başlamıştır.

Tanyol, özellikle kırsal bölgelerde Antep Savunması’na ilişkin hatıralarını anlatan kişilerin yaşadıklarını sıradan bir olaymış gibi aktardıklarını belirtmektedir. Bu tespit, Mamato’nun anlatıları için de geçerlidir. Tanyol, söz konusu kişilerin ortak özelliğini şu sözlerle ifade etmiştir:

“Kimseden yardım ve yaptıkları işe mükâfat beklemeksizin kendi köylerini ve kasabalarını düşmana karşı korumak için silahlanan bu insanların bir ortak yanı vardı, o da: yaptıkları işin efsanesinden habersiz, sıradan bir olaymış gibi anlatıyorlardı anılarını. Hepsinin ortak yanıydı bu.”

Kitapta Mamato’nun hayat hikâyesi, Millî Mücadele ve Antep Savunması merkezli bir anlatımla ilerlemektedir. Anlatıda çoğunlukla Mamato’nun bizzat aktardığı hatıralara yer verilmekle birlikte, ilgili konularda köydeki diğer tanıkların anlatımlarından da yararlanılmıştır. Tanyol’a göre Mamato, hatıralarını anlatırken kendisine bir övünme payı ayırmamış ve tanık olduğu olayları abartmamıştır.

Mamato’nun hatıraları, kimliğine ilişkin kayıtlarla başlamaktadır. Ardından eşkıyalık yaptığı dönem ve bu dönemin nedenleri üzerinde durulmaktadır. Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu durum ve bunun Nizip çevresine yansımalarına ilişkin tespitlerin ardından Millî Mücadele döneminde Ayıntap’ın işgali ve savunmasına dair tanıklıklar aktarılmaktadır.

Mamato’nun Antep Savunması’nın sembolik isimlerinden Karayılan ile birlikte hareket etmiş olması, hatıratın Karayılan hakkında önemli bilgiler içermesini sağlamaktadır. Antep Savunması’nda kaynak bakımından önemli eksikliklerin bulunduğu kırsal kesimdeki faaliyetlere ilişkin bilgiler sunan bu hatırat, Mamato’nun yer aldığı fotoğraflarla da zenginleştirilmiştir. Mamato’nun anlatımlarında kullandığı yerel kelimeler korunmuş, bunların karşılıkları parantez içinde verilmiştir.

Anlatım bakımından sade bir üsluba sahip olan hatıratta olaylar ayrıntılı biçimde aktarılmıştır. Bununla birlikte, anlatılan olayların tarihlendirilmesinde eksiklikler göze çarpmaktadır.