HASANOĞLU ANIT MEZARI

Gaziantep’in Araban ilçesinde bulunan ve MS III. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlendirilen, podyum üzerinde yükselen baldaken formlu görkemli bir Roma Dönemi yapısı.

Hasanoğlu Anıt Mezarı, Gaziantep-Adıyaman karayolu üzerinde, Araban ilçesi sınırları içerisindeki Hasanoğlu Mahallesi’nde bulunmaktadır. Anıt mezar, Elif ve Hisar anıt mezarlarında olduğu gibi antik dönem Doliche ile Samasota’yı birbirine bağlayan yol güzergâhı ile Zeugma-Arulis-Samasota yol güzergâhlarının kesiştiği kavşak noktasında yer almaktadır. Antik Sugga kenti olduğu düşünülen Elif Mahallesi’ne yalnızca 3 km mesafede bulunan yapı, bugün mahalle merkezindeki cemevinin karşısında yer almaktadır.

Çevresinde ek bir arkeolojik kalıntıya rastlanmamış olması, yapının Hasanoğlu Mahallesi’nde yer alan nekropol alanının ayakta kalan en görkemli örneği olduğunu düşündürmektedir. Günümüzde yapının büyük bir kısmı yıkılmış olsa da mevcut kalıntılar, 6,60 x 6,60 m ölçülerinde ve 10 m yüksekliğindedir.

Anıt, korunduğu kadarıyla bir platform, podyum ve podyum üzerinde yükselen baldakenli kat olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Çatı bölümü ise günümüze ulaşamamıştır. Kare planlı bir temel üzerine inşa edilen yapıda, bölgenin tipik malzemesi olan kireç taşı bloklar kullanılmıştır. Duvar örgüsünde rektogonal izodomik teknik tercih edilmiş; bloklar arasında harç ve benzeri herhangi bir bağlayıcı malzeme kullanılmamıştır. Dikkat çekici bir teknik detay olarak taşların dış yüzeyleri ince işçilikli olmasına rağmen birleşme yerlerinin kaba bırakılmış olmasıdır.

Anıtın en alt kısmında bir platform yer almaktadır. Ancak bölgede henüz bilimsel bir kazı yapılmadığı için platformun toprak altında kalan gerçek boyutları kesinlik kazanmamıştır. Podyumun temelini oluşturan duvar kaidesi kısmı, plint, torus ve kyma-rekta gibi klasik antik dönem profilleriyle hareketlendirilmiştir.

Podyum kısmında yapının asıl fonksiyonunu yerine getiren mezar odası yer alır. Mezar odasının giriş kapısı güney cephededir. Podyumun üst kısmında yer alan ve dışa taşkın şekilde işlenen podyum tacı, oldukça zengin profillere sahiptir. Mezar odasının iç kısmında tespit edilen “L” formlu duvar, yapının en özgün mimari çözümlerinden biridir. Bu duvar mezar odasının dört metrelik açıklığı kapatacak taş blokların ağırlığının podyum duvarlarına aşırı yük bindirmesini engeller ve bu geniş alanı ikiye bölerek iki ayrı oda oluşturur. Bu durum her ne kadar yapısal bir gereklilikle inşa edilmiş olsa da birden fazla kişinin gömülmüş olma olasılığını da akla getirir. Ancak her iki odada da ölü gömme tarzına dair günümüze ulaşan herhangi bir veri bulunmamaktadır.

Podyumun üzerinde yükselen baldakenli kat, anıtın estetik ve sembolik zirvesini temsil eder. Günümüze bu kata ait dört ayaktan üçü ulaşmıştır. “L” kesitli ayaklar üzerinde hem köşelerde hem de kemerleri destekleyen noktalarda plasterler yer almaktadır. Bu plasterlerin gövdelerine hareketlilik kazandırmak amacıyla üst kısımlarından itibaren yivler oluşturulmuştur. Kaideler ise attik-ion tipindedir. Kemer plasterleri üzerinde yer alan korint tipi başlıklar, sanat tarihi açısından kritik öneme sahiptir. Çift sıra akanthus yapraklarıyla bezeli olan bu başlıkların orta yaprakçıkların dört parmaklı işlenmesi Aphrodisias karakteristiğini taşımaktadır. Yapraklar arasındaki derin oyuklar ve geometrik boşluklar, Roma İmparatorluk Dönemi’nin yüksek işçilik kalitesini yansıtmaktadır.

Yapının üst yapı kuşağı bölümünde arşitrav ve friz monoblok olarak çalışılmıştır. S profilli olan friz, bölgedeki Elif örneğinde olduğu gibi oluk-dil motifleriyle bezelidir. Kuzey cephedeki arşitrav bloğu üzerinde iki satırlık bir yazıt bulunmaktadır. Her ne kadar büyük oranda tahrip olsa da yazıtta “Iulius” ve “Claudius” isimleri okunabilmektedir. Bu durum, anıtın tek bir kişiye değil, muhtemelen Roma vatandaşlığı hakkı almış nüfuzlu bir aileye ait olduğunu kanıtlamaktadır.

Çatı bölümü tamamen yıkılmış olsa da çevre araştırmalarında bulunan eğimli blok parçaları, yapının orijinalinde piramidal bir çatıya sahip olduğunu ortaya koymuştur. Elif Anıt Mezarı ile yapılan karşılaştırmalı analizler, Hasanoğlu Anıtı’nın taşıyıcı sisteminin daha zayıf olduğunu, bu nedenle çatının iç kısmını hafifletmek için boş inşa edildiğini göstermektedir.

Hasanoğlu Anıt Mezarı’nın tarihlendirilmesinde iki temel kriter esas alınmıştır. Bunlardan biri epigrafik bir veri olan arşitravdaki yazıttır ve bu yazıtın harf karakterleri, MS III. yüzyılın özelliklerini sergilemektedir. Diğeri ise stilistik veriler olan korint başlıklarındaki süsleme anlayışı ve Aphrodisias etkisi, yapıyı MS III. yüzyılın ilk çeyreğine yerleştirmektedir.

Sonuç olarak Hasanoğlu Anıt Mezarı hem mimari mühendislik çözümleriyle hem de döneminin sanatsal zevkini yansıtan zengin süslemeleriyle Anadolu’daki Roma Dönemi mezar mimarisinin en nitelikli örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Elif ve Hisar mezar anıtlarıyla gösterdiği benzerlik, bölgede ortak bir atölye kültürünün veya aynı usta grubunun varlığına işaret etmektedir.