MEHTER DERGİSİ (HAFTALIK MİLLİYETÇİ DERGİ) (9 Kasım 1964-2 Şubat 1965)

9 Kasım 1964 - 2 Şubat 1965 tarihleri arasında Gaziantep’te Halit Ziya Biçer tarafından yayımlanan haftalık fikir dergisidir.

Mehter, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinden yaklaşık dört yıl sonra yayın hayatına başlamıştır. Türk milliyetçiliğini ve manevî değerleri savunan dergi, Soğuk Savaş döneminin siyasî ve ideolojik tartışmalarını Gaziantep ölçeğinde ele almıştır. Komünizm karşıtlığı, Atatürk’ün düşünsel mirası, Türk dünyası, işçi meselesi, tarih ve edebiyat, dergide üzerinde durulan başlıca konular arasındadır. Kısa süren yayın hayatında toplam 12 sayı yayımlanan Mehter, Gaziantep’in yerel basın tarihinde milliyetçi düşüncenin temsilcilerinden biri olmuştur.

Mehter, 9 Kasım 1964 tarihinde Halit Ziya Biçer tarafından Gaziantep’te çıkarılmaya başlanmıştır. 1937 yılında Gaziantep’te doğan Biçer, ilk ve ortaöğrenimini bu şehirde tamamladıktan sonra İstanbul Yüksek Ticaret Akademisinde öğrenim görmüştür. Meslek hayatında halıcılık ve fotoğrafçılıkla uğraşan Biçer, derginin sahibi ve neşriyat müdürü olarak yayın faaliyetinde bulunmuştur.

Derginin ortaya çıkışında Biçer’in çevresinde oluşan sohbet ortamı etkili olmuştur. Biçer’in Maarif Caddesi’ndeki dükkânı, ticari faaliyetlerin yanında şehrin sosyal ve fikrî hayatına da katkıda bulunan bir buluşma yeri niteliğindeydi. Gençlerin, memurların, işçilerin ve farklı meslek gruplarından kişilerin katıldığı sohbetlerde tarih, siyaset, edebiyat, tasavvuf ve güncel meseleler ele alınmıştır. Biçer’in anlatımına göre Mehter, bu sohbetler sırasında gelişen fikirlerin ve ortak arayışların neticesinde ortaya çıkmıştır.

Derginin yayın hayatına başladığına ilişkin bir ilânın, Gaziantep Kültür Dergisi’nin 10 Kasım 1964 tarihli sayısında yer alması, kuruluş sürecini aydınlatan kayıtlar arasındadır. Biçer’in 2 Ağustos 1964 tarihinde gerçekleştirilen Gaziantep Kültür Derneği genel kurulunda yönetim kurulu üyeliğine seçilmesi ve Hulusi Yetkin ile birlikte derneğin faaliyetlerinde rol alması, şehirdeki kültür ve yayın çevreleri arasındaki ilişkileri göstermesi bakımından önemlidir. Gaziantep Kültür Dergisi ile Mehterin yazar kadrolarında ortak isimlerin bulunması da bu ilişkiyi ortaya koymaktadır. Bununla birlikte iki yayın, içerik ve yayın politikası bakımından birbirinden ayrılmıştır. Gaziantep Kültür Dergisi daha çok kültür ve folklor konularına ağırlık verirken Mehter, siyasî ve ideolojik meseleleri ön plana çıkarmıştır.

Mehter, 17 × 25 cm ebadında, ortalama 15 sayfa ve tek forma hâlinde yayımlanmıştır. Haftalık olarak çıkarılması planlanan derginin kapağında büyük harflerle “MEHTER” başlığı, hemen altında ise “HAFTALIK MİLLİYETÇİ DERGİ” ibaresi yer almıştır. Kapağın devamında yıl, sayı ve tarih bilgileri verilmiştir. Derginin son sayfasındaki künyede de “Milliyetçi Dergi” ifadesi kullanılmıştır.

Derginin ilk sayısında herhangi bir ambleme yer verilmemiş, ikinci sayıdan itibaren ise kapağın sağ üst köşesine at kılından yapılmış tuğ figürü eklenmiştir. Halit Ziya Biçer, başlangıçta mehter takımını çağrıştıran kırmızı külah ve kılıç gibi unsurları amblem olarak kullanmayı düşünmüş; ancak bunların Osmanlı Devleti’ni çağrıştırması sebebiyle bu fikirden vazgeçmiştir. Kendi ifadesiyle cumhuriyetçi kimliğiyle bağdaştırmadığı bu sembollerin yerine Türk akıncılarıyla ilişkilendirdiği tuğ figürünü tercih etmiştir. Böylece derginin adıyla ilişkili tarihî sembolizm, kapak tasarımında farklı bir biçimde ifade edilmiştir.

Dergide her sayının başyazısının giriş kısmı kapak metni olarak kullanılmıştır. Biçimsel düzenin önemli bir unsuru olan bu uygulama, okuyucunun dikkatini sayının temel meselesine yöneltmeyi amaçlamıştır. Biçer’in dergi için bir motto belirleme düşüncesi de bulunmaktaydı. “Mehter, siyasî, iktisadî, içtimaî Türkçü yürüyüşün ahenkli adımlarıdır” cümlesi bu amaçla tasarlanmış, ancak yayımlanmamıştır.

Derginin künyesinde sahibi ve neşriyat müdürü olarak Halit Ziya Biçer’in adı yer almıştır. İdare adresi Gaziler Caddesi No. 199, Gaziantep olarak belirtilmiş; baskı ve dizgi işlemleri Yeni Matbaa’da gerçekleştirilmiştir. Derginin satış fiyatı 1 lira olarak belirlenmiş, abonelik ücretleri üç aylık 10, altı aylık 20 ve yıllık 40 lira şeklinde düzenlenmiştir. İlan ve reklam ücretlerinin ise pazarlığa tabi olduğu belirtilmiştir.

Derginin iç ve arka kapaklarında yayımlanan reklamlar, dönemin Gaziantep’teki ticari hayatına ilişkin bilgiler de içermektedir. Sakıp Sonsayar’a ait Son Teknik Tamir Atölyesi ile Halit ve Yaşar Büyüknacar kardeşlerin karoser ve çelik profil sanayisine yönelik işletmelerinin reklamları bunlar arasındadır. Zeynel ve Sabri Dinler’in Dinkol Dikiş Makineleri, Hilmi Taşatan ve Yalçın Güner’in Lüks Çerçeve-Korniş İmalathanesi ilanları da dergide yer almıştır.

Türkiye Komünizmle Mücadele Derneği ve derneğin yayın organı Mücadele dergisiyle ilgili ilanlar, Mehterin ideolojik yönelimiyle bağlantılıdır. “Milliyet ve din şuuru sizi komünizme karşı korur” ifadesinin kullanıldığı reklamlar, derginin antikomünist yayın çizgisini açık biçimde yansıtmaktadır. Bunun yanında dantel satışı için kadın çalışan arayan iş ilanları, “Bir Muhasip İş Arıyor” başlıklı duyurular ve Türk Toplumunu Geliştirme Derneğinin maddî imkânları yetersiz üstün zekâlı çocuklara yönelik eğitim tesisi kurulması için yaptığı yardım çağrısı da yayımlanmıştır. Bu ilanlar, derginin ideolojik yayıncılığının yanı sıra şehrin ticari ve sosyal hayatıyla da ilişki kurduğunu göstermektedir.

Mehter’in yayın politikası, Türk milliyetçiliği, Turancılık, maneviyatçılık ve komünizm karşıtlığı etrafında şekillenmiştir. Dergi, millî kimliğin ve manevî değerlerin korunmasını temel meseleler arasında değerlendirmiş; komünizmi yalnızca siyasî bir sistem olarak değil, dinî ve ahlâkî değerlerle çatışan bir düşünce olarak ele almıştır. Sovyetler Birliği’nin din politikaları, Türk dünyasındaki gelişmeler ve esir Türk topluluklarının durumu da bu çerçevede işlenen konular arasındadır.

Derginin ilk sayısında Mehter imzasıyla yayımlanan “Çıkarken” başlıklı yazı, yayın anlayışını ortaya koyan metinlerden biridir. Yazıda Gaziantep’in basın ve fikir hayatı değerlendirilmiş, şehir kamuoyunun farklı siyasî ve ideolojik yaklaşımlar arasında yönünü belirlemekte zorlandığı ileri sürülmüştür. Gaziantep’in tarihî kimliğinin ve milliyetçi karakterinin bazı çevreler tarafından istismar edildiğini savunan dergi, sol ve komünist hareketlere karşı yerel basının yeterince etkili bir tutum sergilemediğini iddia etmiştir.

Mehter, Gaziantep kamuoyunun siyasî gelişmeleri yakından takip ettiğini ve zaman içerisinde milliyetçi bir bilinç kazandığını ileri sürmüştür. Bu süreçte kendisine uyarıcı ve yönlendirici bir rol biçen dergi, yerel ölçekteki fikir hareketlerinin daha geniş bir toplumsal karşılık bulmasını amaçlamıştır. Bununla birlikte derginin yerel basına yönelik değerlendirmeleri yalnızca eleştirilerden ibaret değildir. Faik Muhsinoğlu yönetimindeki Haber gazetesinin olgun ve ağırbaşlı yayın anlayışını olumlu bir örnek olarak göstermesi, diğer yerel yayınlara ilişkin değerlendirmelerinin farklılık taşıdığını ortaya koymaktadır.

Derginin milliyetçilik anlayışında Türk milletinin tarihî birikimi, millî değerleri ve ortak kimliği önemli bir yer tutmuştur. Milliyetçilik, millî aidiyetin yanında dış baskılara ve Batı kaynaklı emperyalist tehditlere karşı bir direnç biçimi olarak da sunulmuştur. Gaziantep’in tarihî geçmişine ve özellikle Antep savunmasına yapılan göndermeler, bu anlayışın şehir hafızasıyla ilişkilendirilmesine hizmet etmiştir.

Atatürk ve Atatürkçülük meselesi de derginin üzerinde durduğu konular arasındadır. Mehter, Atatürk’ün fikirlerinin farklı siyasî çevreler tarafından kendi amaçları doğrultusunda yorumlandığını ileri sürmüş ve onun düşünsel mirasının asıl temsilcilerinin Türk milliyetçileri olduğunu savunmuştur. Atatürk’e atfedilen komünizm karşıtı sözlerin kullanılması da derginin kendi ideolojik yaklaşımını tarihî referanslarla destekleme çabasının bir parçası olmuştur.

İşçi meselesi, derginin Gaziantep’in toplumsal ve ekonomik yapısıyla ilişki kurduğu alanlardan biridir. Şehrin gelişen sanayi yapısı ve Halit Ziya Biçer’in esnaf kimliği, bu konuya gösterilen ilginin değerlendirilmesinde dikkate alınması gereken unsurlardır. Dergi, komünist hareketlerin işçiler üzerindeki etkisine karşı milliyetçi ve maneviyatçı bir yaklaşım geliştirmeye çalışmış; işçi kimliğini millî ve dinî değerlerle birlikte ele almıştır. Bu bağlamda “dindar Müslüman Türk işçisi” vurgusu öne çıkmıştır.

Türkiye Komünizmle Mücadele Derneği ile kurulan ilişki de derginin antikomünist çizgisini belirginleştirmiştir. Mehter, kendisini herhangi bir siyasî partinin doğrudan yayın organı olarak tanımlamamakla birlikte, doğru bulduğu siyasî hareketleri destekleyebileceğini ifade etmiştir. Bu durum, derginin parti bağımsızlığı iddiasıyla belirgin ideolojik tercihlerinin birlikte değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.

Mehter adının tercih edilmesi, derginin düşünce dünyasını yansıtan unsurlar arasındadır. Cevdet Akşamoğlu’nun “Niçin Mehteri Seçtik” başlıklı yazısında, kelimenin Farsça kökenli olmasına rağmen Türk-İslâm kültürünün bir parçası hâline geldiği üzerinde durulmuştur. Bu yaklaşımda kelimenin kökeninden ziyade tarih boyunca kazandığı anlam ve sembolik değer ön plana çıkarılmıştır.

Dergide mehter, askerî müzik geleneğini ifade eden bir kavram olmanın ötesinde; düzen, birlik, disiplin, mücadele azmi ve ortak hareket etme iradesiyle ilişkilendirilmiştir. Bu sembolizm, Türk milliyetçiliğinin dinamizmini ve komünizme karşı mücadele düşüncesini ifade etmek amacıyla kullanılmıştır.

Mustafa Yazgan’ın “Serhat Şehrinde Mehter” başlıklı yazısında mehter, Türk milletinin tarihî karakterini yansıtan birlik, ahenk, kararlılık ve kudret gibi değerlerle birlikte ele alınmıştır. Halit Ziya Biçer de derginin adını belirlerken mehterin ahenkli yürüyüşünden etkilendiğini belirtmiştir. Gençlik yıllarında tanık olduğu Afganistan mehterine ilişkin gözlemlerinin de bu tercihte rol oynadığını ifade eden Biçer, mehterin duraklayıp yeniden düzenlenerek ilerlemesini derginin hareket ve devamlılık anlayışıyla ilişkilendirmiştir.

Mehter’in yazar kadrosunda Halit Ziya Biçer’in yanı sıra Mustafa Yazgan, Hanifi Taş, İlhan Ayberk, Cevdet Akşamoğlu, Zekeriya Beyaz, Ahmet Kabaklı ve Yavuz Bülent Bakiler gibi isimler yer almıştır. Makale, deneme, şiir ve tefrika türlerinde metinler yayımlayan dergide Türk milliyetçiliği, komünizm eleştirileri, Atatürk, Türk dünyası, İslâmiyet, tarih, edebiyat, iktisat ve Antep savunması gibi konular işlenmiştir.

Halit Ziya Biçer, ikinci sayıdan itibaren “Âşık Ziya” ve “H.Z.B.” müstear adlarını da kullanmıştır. Özellikle komünizm karşıtı şiirleri ve başyazılarındaki sert, coşkulu anlatımıyla derginin yayın çizgisinin oluşmasında etkili olmuştur. Fethi Koyunyer’den iktibas edilen “Tembel Milliyetçi” başlıklı yazının başında bulunan “H.Z.B.” imzalı pasajda, milliyetçi olduğunu ileri sürdüğü hâlde düşüncelerini eyleme dönüştürmeyen kişiler eleştirilmiştir. Bu yaklaşım, derginin milliyetçiliği yalnızca bir aidiyet beyanı olarak değil, faaliyet ve sorumluluk gerektiren bir tutum olarak değerlendirdiğini göstermektedir.

İlhan Ayberk’in “Mehter Çıkarken” başlıklı yazısı da derginin yayın amacını ortaya koyan metinlerdendir. Ayberk, Gaziantep’in komünist hareketler bakımından bir pilot bölge olarak seçildiğini ileri sürmüş ve Mehter’in bu gelişmelere karşı uyarıcı bir görev üstlendiğini belirtmiştir. Bu değerlendirme, derginin yayın faaliyetini fikirlerin tartışıldığı bir platform olmanın yanında ideolojik mücadelenin bir aracı olarak gördüğünü ortaya koymaktadır.

Dergide “Vatandaş Gözüyle: Haftanın Panoraması” başlığı altında siyasî partiler, toplumsal olaylar ve ekonomik meseleler değerlendirilmiştir. Adalet Partisi ve Cumhuriyet Halk Partisi hakkındaki yazılar, dönemin siyasî atmosferini yansıtan örnekler arasındadır. Atatürk’ün sözlerinin farklı siyasî çevrelerce yorumlanması da tartışılan konular arasında yer almıştır. Yerel siyasete ilişkin olarak Gaziantep Halkevi seçimleri ile Abdullah Özer ve Hulusi Yetkin arasındaki çekişmeye yer verilmesi, derginin şehirdeki siyasî ve kültürel ilişkileri takip ettiğini göstermektedir.

Mehterin dikkat çeken polemiklerinden biri, Güner Samlı tarafından çıkarılan Toplum gazetesiyle yaşadığı ideolojik çatışmadır. Dergide sol düşünceye yönelik eleştiriler yayımlanmış ve karşıt yayın organlarıyla açık bir tartışma yürütülmüştür. Bu durum, yerel basının yalnızca haber ve fikir aktarımında bulunmadığını, aynı zamanda şehirdeki ideolojik ayrışmaların görünür hâle geldiği bir alan olduğunu göstermektedir.

Dergide yer verilen anketler de yayın içeriğinin bir parçasıdır. “Türkiye’de komünizm tehlikesi var mıdır?” sorusu etrafında düzenlenen ve farklı meslek gruplarından kişilerin görüşlerine başvurulan anket, dönemin düşünce ortamını yansıtan örnekler arasındadır. Anket sonuçlarının yorumlanması, derginin komünizm karşısındaki tutumunu belirginleştirmiştir. Okuyuculara yöneltilen “Hangi gazeteyi okursunuz?” sorusu ise Gaziantep’teki basın takip alışkanlıklarına ilişkin bilgi sunmaktadır. “İkramiyeli Bulmaca” ve “Noktalar” başlıklı bölümler de derginin okuyucuyla etkileşim kurma ve güncel olayları eleştirel, yer yer mizahî bir dille değerlendirme yöntemleri arasında yer almıştır.

Mehter, Gaziantep’te yerel basının siyasî ve ideolojik tartışmalara katıldığı bir dönemde yayımlanmıştır. Halit Ziya Biçer’in girişimiyle ortaya çıkan dergi, milliyetçi ve antikomünist yayın çizgisiyle şehirdeki süreli yayınlar arasında kendine özgü bir yer edinmiştir. Kısa yayın hayatına rağmen dönemin ulusal ölçekteki siyasî tartışmalarını yerel meselelerle bir araya getirmesi, dergiyi Gaziantep basın tarihi açısından önemli kılmaktadır.

Derginin yayınları, 1960’lı yıllarda Gaziantep’te milliyetçi düşüncenin hangi konular etrafında şekillendiğini, yerel aydın ve yayın çevrelerinin nasıl bir etkileşim içinde bulunduğunu ve Türkiye’deki ideolojik tartışmaların şehir basınına nasıl yansıdığını inceleme imkânı sunmaktadır. Mehter, bu yönüyle yalnızca bir fikir dergisi değil, aynı zamanda dönemin siyasî ve toplumsal zihniyetini, yerel basın ilişkilerini ve şehirdeki milliyetçi çevrelerin faaliyetlerini araştırmak için başvurulabilecek tarihî bir kaynaktır.